महाभारत 3.182.9-15

देवनागरी

ते ऽभिवाद्य महात्मानं तं मुनिं संशितव्रतम् ॥
तस्थुः सर्वे स तु मुनिस् तेषां पूजाम् अथाहरत् ॥
ते तम् ऊचुर् महात्मानं न वयं सत्क्रियां मुने ॥
त्वत्तो ऽर्हाः कर्मदोषेण ब्राह्मणो हिंसितो हि नः ॥
तान् अब्रवीत् स विप्रर्षिः कथं वो ब्राह्मणो हतः ॥
क्व चासौ ब्रूत सहिताः पश्यध्वं मे तपोबलम् ॥
ते तु तत् सर्वम् अखिलम् आख्यायास्मै यथातथम् ॥
नापश्यंस् तम् ऋषिं तत्र गतासुं ते समागताः ॥
अन्वेषमाणाः सव्रीडाः स्वप्नवद् गतमानसाः ॥
तान् अब्रवीत् तत्र मुनिस् तार्क्ष्यः परपुरंजयः ॥
स्याद् अयं ब्राह्मणः सो ऽथ यो युष्माभिर् विनाशितः ॥
पुत्रो ह्य् अयं मम नृपास् तपोबलसमन्वितः ॥
ते तु दृष्ट्वैव तम् ऋषिं विस्मयं परमं गताः ॥
महद् आश्चर्यम् इति वै विब्रुवाणा महीपते ॥
मृतो ह्य् अयम् अतो दृष्टः कथं जीवितम् आप्तवान् ॥
किम् एतत् तपसो वीर्यं येनायं जीवितः पुनः ॥
श्रोतुम् इच्छाम विप्रर्षे यदि श्रोतव्यम् इत्य् उत ॥

लिप्यंतरण (IAST)

te 'bhivādya mahātmānaṃ taṃ muniṃ saṃśitavratam ||
tasthuḥ sarve sa tu munis teṣāṃ pūjām athāharat ||
te tam ūcur mahātmānaṃ na vayaṃ satkriyāṃ mune ||
tvatto 'rhāḥ karmadoṣeṇa brāhmaṇo hiṃsito hi naḥ ||
tān abravīt sa viprarṣiḥ kathaṃ vo brāhmaṇo hataḥ ||
kva cāsau brūta sahitāḥ paśyadhvaṃ me tapobalam ||
te tu tat sarvam akhilam ākhyāyāsmai yathātatham ||
nāpaśyaṃs tam ṛṣiṃ tatra gatāsuṃ te samāgatāḥ ||
anveṣamāṇāḥ savrīḍāḥ svapnavad gatamānasāḥ ||
tān abravīt tatra munis tārkṣyaḥ parapuraṃjayaḥ ||
syād ayaṃ brāhmaṇaḥ so 'tha yo yuṣmābhir vināśitaḥ ||
putro hy ayaṃ mama nṛpās tapobalasamanvitaḥ ||
te tu dṛṣṭvaiva tam ṛṣiṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ ||
mahad āścaryam iti vai vibruvāṇā mahīpate ||
mṛto hy ayam ato dṛṣṭaḥ kathaṃ jīvitam āptavān ||
kim etat tapaso vīryaṃ yenāyaṃ jīvitaḥ punaḥ ||
śrotum icchāma viprarṣe yadi śrotavyam ity uta ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ते ऽभिवाद्य महात्मानं तं मुनिं संशितव्रतम् ॥ तस्थुः सर्वे स तु मुनिस् तेषां पूजाम् अथाहरत् ॥ ते तम् ऊचुर् महात्मानं न वयं सत्क्रियां मुने ॥ त्वत्तो ऽर्हाः कर्मदोषेण ब्राह्मणो हिंसितो हि नः ॥ तान् अब्रवीत् स विप्रर्षिः कथं वो ब्राह्मणो हतः ॥ क्व चासौ ब्रूत सहिताः पश्यध्वं मे तपोबलम् ॥ ते तु तत् सर्वम् अखिलम् आख्यायास्मै यथातथम् ॥ नापश्यंस् तम् ऋषिं तत्र गतासुं ते समागताः ॥ अन्वेषमाणाः सव्रीडाः स्वप्नवद् गतमानसाः ॥ तान् अब्रवीत् तत्र मुनिस् तार्क्ष्यः परपुरंजयः ॥ स्याद् अयं ब्राह्मणः सो ऽथ यो युष्माभिर् विनाशितः ॥ पुत्रो ह्य् अयं मम नृपास् तपोबलसमन्वितः ॥ ते तु दृष्ट्वैव तम् ऋषिं विस्मयं परमं गताः ॥ महद् आश्चर्यम् इति वै विब्रुवाणा महीपते ॥ मृतो ह्य् अयम् अतो दृष्टः कथं जीवितम् आप्तवान् ॥ किम् एतत् तपसो वीर्यं येनायं जीवितः पुनः ॥ श्रोतुम् इच्छाम विप्रर्षे यदि श्रोतव्यम् इत्य् उत ॥te 'bhivādya mahātmānaṃ taṃ muniṃ saṃśitavratam || tasthuḥ sarve sa tu munis teṣāṃ pūjām athāharat || te tam ūcur mahātmānaṃ na vayaṃ satkriyāṃ mune || tvatto 'rhāḥ karmadoṣeṇa brāhmaṇo hiṃsito hi naḥ || tān abravīt sa viprarṣiḥ kathaṃ vo brāhmaṇo hataḥ || kva cāsau brūta sahitāḥ paśyadhvaṃ me tapobalam || te tu tat sarvam akhilam ākhyāyāsmai yathātatham || nāpaśyaṃs tam ṛṣiṃ tatra gatāsuṃ te samāgatāḥ || anveṣamāṇāḥ savrīḍāḥ svapnavad gatamānasāḥ || tān abravīt tatra munis tārkṣyaḥ parapuraṃjayaḥ || syād ayaṃ brāhmaṇaḥ so 'tha yo yuṣmābhir vināśitaḥ || putro hy ayaṃ mama nṛpās tapobalasamanvitaḥ || te tu dṛṣṭvaiva tam ṛṣiṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || mahad āścaryam iti vai vibruvāṇā mahīpate || mṛto hy ayam ato dṛṣṭaḥ kathaṃ jīvitam āptavān || kim etat tapaso vīryaṃ yenāyaṃ jīvitaḥ punaḥ || śrotum icchāma viprarṣe yadi śrotavyam ity uta ||The Haihayas came to Tarkshya Aristanemi and declined his hospitality on account of the killing of a brahmana, but the sage asked where the slain man was; they found no body, and before them stood the sage's son, alive, and the kings marveled at the power of his tapas.

अनुवाद

"The kings came to Tarkshya, who was called Aristanemi, and said they were unworthy to accept hospitality, for a brahmana had been killed by them. The sage asked, 'Where, then, is the one who was killed?' They searched and found no body. Then, before them stood the sage's son, alive and unharmed. The kings, ashamed and astonished, saw that the power of tapas had overcome the dominion of death."

भाष्य

Tapas here reveals itself not as a wonder meant to astonish, but as the supremacy of a pure life over violence. Where dharma remains unbroken, death loses its usual hold.

संस्करण

d2d9181eb2c8 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN