महाभारत 3.184.12-17

देवनागरी

तार्क्ष्य उवाच
किम् अग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम्; आचक्ष्व मे पृच्छतश् चारुरूपे ॥
त्वयानुशिष्टो ऽहम् इहाद्य विद्यां; यद् अग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम् ॥
सरस्वत्य् उवाच
न चाशुचिर् नाप्य् अनिर्णिक्तपाणिर्; नाब्रह्मविज् जुहुयान् नाविपश्चित् ॥
बुभुक्षवः शुचिकामा हि देवा; नाश्रद्दधानाद् धि हविर् जुषन्ति ॥
नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्यान्; मोघं परा सिञ्चति तादृशो हि ॥
अपूर्णम् अश्रोत्रियम् आह तार्क्ष्य; न वै तादृग् जुहुयाद् अग्निहोत्रम् ॥
कृशानुं ये जुह्वति श्रद्दधानाः; सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश् च ॥
गवां लोकं प्राप्य ते पुण्यगन्धं; पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम् ॥
तार्क्ष्य उवाच
क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे; कर्मोदये बुद्धिम् अतिप्रविष्टाम् ॥
प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य; पृच्छामि त्वां का ह्य् असि चारुरूपे ॥
सरस्वत्य् उवाच
अग्निहोत्राद् अहम् अभ्यागतास्मि; विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय ॥
त्वत्संयोगाद् अहम् एतद् अब्रुवं; भावे स्थिता तथ्यम् अर्थं यथावत् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tārkṣya uvāca
kim agnihotrasya vrataṃ purāṇam; ācakṣva me pṛcchataś cārurūpe ||
tvayānuśiṣṭo 'ham ihādya vidyāṃ; yad agnihotrasya vrataṃ purāṇam ||
sarasvaty uvāca
na cāśucir nāpy anirṇiktapāṇir; nābrahmavij juhuyān nāvipaścit ||
bubhukṣavaḥ śucikāmā hi devā; nāśraddadhānād dhi havir juṣanti ||
nāśrotriyaṃ devahavye niyuñjyān; moghaṃ parā siñcati tādṛśo hi ||
apūrṇam aśrotriyam āha tārkṣya; na vai tādṛg juhuyād agnihotram ||
kṛśānuṃ ye juhvati śraddadhānāḥ; satyavratā hutaśiṣṭāśinaś ca ||
gavāṃ lokaṃ prāpya te puṇyagandhaṃ; paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyam ||
tārkṣya uvāca
kṣetrajñabhūtāṃ paralokabhāve; karmodaye buddhim atipraviṣṭām ||
prajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya; pṛcchāmi tvāṃ kā hy asi cārurūpe ||
sarasvaty uvāca
agnihotrād aham abhyāgatāsmi; viprarṣabhāṇāṃ saṃśayacchedanāya ||
tvatsaṃyogād aham etad abruvaṃ; bhāve sthitā tathyam arthaṃ yathāvat ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

तार्क्ष्य उवाच किम् अग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम्; आचक्ष्व मे पृच्छतश् चारुरूपे ॥ त्वयानुशिष्टो ऽहम् इहाद्य विद्यां; यद् अग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम् ॥ सरस्वत्य् उवाच न चाशुचिर् नाप्य् अनिर्णिक्तपाणिर्; नाब्रह्मविज् जुहुयान् नाविपश्चित् ॥ बुभुक्षवः शुचिकामा हि देवा; नाश्रद्दधानाद् धि हविर् जुषन्ति ॥ नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्यान्; मोघं परा सिञ्चति तादृशो हि ॥ अपूर्णम् अश्रोत्रियम् आह तार्क्ष्य; न वै तादृग् जुहुयाद् अग्निहोत्रम् ॥ कृशानुं ये जुह्वति श्रद्दधानाः; सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश् च ॥ गवां लोकं प्राप्य ते पुण्यगन्धं; पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम् ॥ तार्क्ष्य उवाच क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे; कर्मोदये बुद्धिम् अतिप्रविष्टाम् ॥ प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य; पृच्छामि त्वां का ह्य् असि चारुरूपे ॥ सरस्वत्य् उवाच अग्निहोत्राद् अहम् अभ्यागतास्मि; विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय ॥ त्वत्संयोगाद् अहम् एतद् अब्रुवं; भावे स्थिता तथ्यम् अर्थं यथावत् ॥tārkṣya uvāca kim agnihotrasya vrataṃ purāṇam; ācakṣva me pṛcchataś cārurūpe || tvayānuśiṣṭo 'ham ihādya vidyāṃ; yad agnihotrasya vrataṃ purāṇam || sarasvaty uvāca na cāśucir nāpy anirṇiktapāṇir; nābrahmavij juhuyān nāvipaścit || bubhukṣavaḥ śucikāmā hi devā; nāśraddadhānād dhi havir juṣanti || nāśrotriyaṃ devahavye niyuñjyān; moghaṃ parā siñcati tādṛśo hi || apūrṇam aśrotriyam āha tārkṣya; na vai tādṛg juhuyād agnihotram || kṛśānuṃ ye juhvati śraddadhānāḥ; satyavratā hutaśiṣṭāśinaś ca || gavāṃ lokaṃ prāpya te puṇyagandhaṃ; paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyam || tārkṣya uvāca kṣetrajñabhūtāṃ paralokabhāve; karmodaye buddhim atipraviṣṭām || prajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya; pṛcchāmi tvāṃ kā hy asi cārurūpe || sarasvaty uvāca agnihotrād aham abhyāgatāsmi; viprarṣabhāṇāṃ saṃśayacchedanāya || tvatsaṃyogād aham etad abruvaṃ; bhāve sthitā tathyam arthaṃ yathāvat ||Sarasvati sets forth the rules of the agnihotra: it must not be performed by one who is impure, unwashed, ignorant of Brahman, or without discernment; the gods desire a pure offering and do not accept it from one who lacks faith; the havya to the gods must not be entrusted to a non-shrotriya; those faithful to truth, who eat what remains of the offering, attain the world of cows and behold the Supreme, the true God; when Tarkshya asks who she is, Sarasvati reveals that she has come from the agnihotra to cut away doubts.

अनुवाद

"The agnihotra must not be performed by one who is impure, unwashed, ignorant of Brahman, or without discernment. The gods desire a pure offering and do not accept an oblation from one who lacks faith. Do not entrust the divine havya to one who is not a shrotriya. The faithful and truthful, who eat what remains of the offering, attain the world of cows and behold the Supreme, the true God. When Tarkshya asked who she was, Sarasvati said: 'I have come from the agnihotra to cut away your doubts, and I have told you the true meaning.'"

भाष्य

The rite becomes living only through faith, purity, and knowledge. Without these the fire remains an outward flame; with them it leads to the vision of the Supreme Truth.

संस्करण

51d4073e4a74 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN