महाभारत 3.186.110-129

देवनागरी

अन्तः शरीरे तस्याहं वर्षाणाम् अधिकं शतम् ॥
न च पश्यामि तस्याहम् अन्तं देहस्य कुत्र चित् ॥
सततं धावमानश् च चिन्तयानो विशां पते ॥
आसादयामि नैवान्तं तस्य राजन् महात्मनः ॥
ततस् तम् एव शरणं गतो ऽस्मि विधिवत् तदा ॥
वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च ॥
ततो ऽहं सहसा राजन् वायुवेगेन निःसृतः ॥
महात्मनो मुखात् तस्य विवृतात् पुरुषोत्तम ॥
ततस् तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशां पते ॥
आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नम् आदाय वै जगत् ॥
तेनैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम् ॥
आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्य् अमिततेजसम् ॥
ततो माम् अब्रवीद् वीर स बालः प्रहसन्न् इव ॥
श्रीवत्सधारी द्युतिमान् पीतवासा महाद्युतिः ॥
अपीदानीं शरीरे ऽस्मिन् मामके मुनिसत्तम ॥
उषितस् त्वं सुविश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहि मे ॥
मुहूर्ताद् अथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर् नवा ॥
यया निर्मुक्तम् आत्मानम् अपश्यं लब्धचेतसम् ॥
तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ ॥
सुजातौ मृदुरक्ताभिर् अङ्गुलीभिर् अलंकृतौ ॥
प्रयतेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा ह्य् अभिवन्दितौ ॥
दृष्ट्वापरिमितं तस्य प्रभावम् अमितौजसः ॥
विनयेनाञ्जलिं कृत्वा प्रयत्नेनोपगम्य च ॥
दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः ॥
तम् अहं प्राञ्जलिर् भूत्वा नमस्कृत्येदम् अब्रुवम् ॥
ज्ञातुम् इच्छामि देव त्वां मायां चेमां तवोत्तमाम् ॥
आस्येनानुप्रविष्टो ऽहं शरीरं भगवंस् तव ॥
दृष्टवान् अखिलांल् लोकान् समस्ताञ् जठरे तव ॥
तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः ॥
यक्षगन्धर्वनागाश् च जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥
त्वत्प्रसादाच् च मे देव स्मृतिर् न परिहीयते ॥
द्रुतम् अन्तः शरीरे ते सततं परिधावतः ॥
इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाहम् अनिन्दित ॥
इह भूत्वा शिशुः साक्षात् किं भवान् अवतिष्ठते ॥
पीत्वा जगद् इदं विश्वम् एतद् आख्यातुम् अर्हसि ॥
किमर्थं च जगत् सर्वं शरीरस्थं तवानघ ॥
कियन्तं च त्वया कालम् इह स्थेयम् अरिंदम ॥
एतद् इच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया ॥
त्वत्तः कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथातथम् ॥
महद् ध्य् एतद् अचिन्त्यं च यद् अहं दृष्टवान् प्रभो ॥
इत्य् उक्तः स मया श्रीमान् देवदेवो महाद्युतिः ॥
सान्त्वयन् माम् इदं वाक्यम् उवाच वदतां वरः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

antaḥ śarīre tasyāhaṃ varṣāṇām adhikaṃ śatam ||
na ca paśyāmi tasyāham antaṃ dehasya kutra cit ||
satataṃ dhāvamānaś ca cintayāno viśāṃ pate ||
āsādayāmi naivāntaṃ tasya rājan mahātmanaḥ ||
tatas tam eva śaraṇaṃ gato 'smi vidhivat tadā ||
vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca ||
tato 'haṃ sahasā rājan vāyuvegena niḥsṛtaḥ ||
mahātmano mukhāt tasya vivṛtāt puruṣottama ||
tatas tasyaiva śākhāyāṃ nyagrodhasya viśāṃ pate ||
āste manujaśārdūla kṛtsnam ādāya vai jagat ||
tenaiva bālaveṣeṇa śrīvatsakṛtalakṣaṇam ||
āsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmy amitatejasam ||
tato mām abravīd vīra sa bālaḥ prahasann iva ||
śrīvatsadhārī dyutimān pītavāsā mahādyutiḥ ||
apīdānīṃ śarīre 'smin māmake munisattama ||
uṣitas tvaṃ suviśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me ||
muhūrtād atha me dṛṣṭiḥ prādurbhūtā punar navā ||
yayā nirmuktam ātmānam apaśyaṃ labdhacetasam ||
tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau ||
sujātau mṛduraktābhir aṅgulībhir alaṃkṛtau ||
prayatena mayā mūrdhnā gṛhītvā hy abhivanditau ||
dṛṣṭvāparimitaṃ tasya prabhāvam amitaujasaḥ ||
vinayenāñjaliṃ kṛtvā prayatnenopagamya ca ||
dṛṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ ||
tam ahaṃ prāñjalir bhūtvā namaskṛtyedam abruvam ||
jñātum icchāmi deva tvāṃ māyāṃ cemāṃ tavottamām ||
āsyenānupraviṣṭo 'haṃ śarīraṃ bhagavaṃs tava ||
dṛṣṭavān akhilāṃl lokān samastāñ jaṭhare tava ||
tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ ||
yakṣagandharvanāgāś ca jagat sthāvarajaṅgamam ||
tvatprasādāc ca me deva smṛtir na parihīyate ||
drutam antaḥ śarīre te satataṃ paridhāvataḥ ||
icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvāham anindita ||
iha bhūtvā śiśuḥ sākṣāt kiṃ bhavān avatiṣṭhate ||
pītvā jagad idaṃ viśvam etad ākhyātum arhasi ||
kimarthaṃ ca jagat sarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha ||
kiyantaṃ ca tvayā kālam iha stheyam ariṃdama ||
etad icchāmi deveśa śrotuṃ brāhmaṇakāmyayā ||
tvattaḥ kamalapatrākṣa vistareṇa yathātatham ||
mahad dhy etad acintyaṃ ca yad ahaṃ dṛṣṭavān prabho ||
ity uktaḥ sa mayā śrīmān devadevo mahādyutiḥ ||
sāntvayan mām idaṃ vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

अन्तः शरीरे तस्याहं वर्षाणाम् अधिकं शतम् ॥ न च पश्यामि तस्याहम् अन्तं देहस्य कुत्र चित् ॥ सततं धावमानश् च चिन्तयानो विशां पते ॥ आसादयामि नैवान्तं तस्य राजन् महात्मनः ॥ ततस् तम् एव शरणं गतो ऽस्मि विधिवत् तदा ॥ वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च ॥ ततो ऽहं सहसा राजन् वायुवेगेन निःसृतः ॥ महात्मनो मुखात् तस्य विवृतात् पुरुषोत्तम ॥ ततस् तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशां पते ॥ आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नम् आदाय वै जगत् ॥ तेनैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम् ॥ आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्य् अमिततेजसम् ॥ ततो माम् अब्रवीद् वीर स बालः प्रहसन्न् इव ॥ श्रीवत्सधारी द्युतिमान् पीतवासा महाद्युतिः ॥ अपीदानीं शरीरे ऽस्मिन् मामके मुनिसत्तम ॥ उषितस् त्वं सुविश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहि मे ॥ मुहूर्ताद् अथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर् नवा ॥ यया निर्मुक्तम् आत्मानम् अपश्यं लब्धचेतसम् ॥ तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ ॥ सुजातौ मृदुरक्ताभिर् अङ्गुलीभिर् अलंकृतौ ॥ प्रयतेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा ह्य् अभिवन्दितौ ॥ दृष्ट्वापरिमितं तस्य प्रभावम् अमितौजसः ॥ विनयेनाञ्जलिं कृत्वा प्रयत्नेनोपगम्य च ॥ दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः ॥ तम् अहं प्राञ्जलिर् भूत्वा नमस्कृत्येदम् अब्रुवम् ॥ ज्ञातुम् इच्छामि देव त्वां मायां चेमां तवोत्तमाम् ॥ आस्येनानुप्रविष्टो ऽहं शरीरं भगवंस् तव ॥ दृष्टवान् अखिलांल् लोकान् समस्ताञ् जठरे तव ॥ तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः ॥ यक्षगन्धर्वनागाश् च जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥ त्वत्प्रसादाच् च मे देव स्मृतिर् न परिहीयते ॥ द्रुतम् अन्तः शरीरे ते सततं परिधावतः ॥ इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाहम् अनिन्दित ॥ इह भूत्वा शिशुः साक्षात् किं भवान् अवतिष्ठते ॥ पीत्वा जगद् इदं विश्वम् एतद् आख्यातुम् अर्हसि ॥ किमर्थं च जगत् सर्वं शरीरस्थं तवानघ ॥ कियन्तं च त्वया कालम् इह स्थेयम् अरिंदम ॥ एतद् इच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया ॥ त्वत्तः कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथातथम् ॥ महद् ध्य् एतद् अचिन्त्यं च यद् अहं दृष्टवान् प्रभो ॥ इत्य् उक्तः स मया श्रीमान् देवदेवो महाद्युतिः ॥ सान्त्वयन् माम् इदं वाक्यम् उवाच वदतां वरः ॥antaḥ śarīre tasyāhaṃ varṣāṇām adhikaṃ śatam || na ca paśyāmi tasyāham antaṃ dehasya kutra cit || satataṃ dhāvamānaś ca cintayāno viśāṃ pate || āsādayāmi naivāntaṃ tasya rājan mahātmanaḥ || tatas tam eva śaraṇaṃ gato 'smi vidhivat tadā || vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca || tato 'haṃ sahasā rājan vāyuvegena niḥsṛtaḥ || mahātmano mukhāt tasya vivṛtāt puruṣottama || tatas tasyaiva śākhāyāṃ nyagrodhasya viśāṃ pate || āste manujaśārdūla kṛtsnam ādāya vai jagat || tenaiva bālaveṣeṇa śrīvatsakṛtalakṣaṇam || āsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmy amitatejasam || tato mām abravīd vīra sa bālaḥ prahasann iva || śrīvatsadhārī dyutimān pītavāsā mahādyutiḥ || apīdānīṃ śarīre 'smin māmake munisattama || uṣitas tvaṃ suviśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me || muhūrtād atha me dṛṣṭiḥ prādurbhūtā punar navā || yayā nirmuktam ātmānam apaśyaṃ labdhacetasam || tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau || sujātau mṛduraktābhir aṅgulībhir alaṃkṛtau || prayatena mayā mūrdhnā gṛhītvā hy abhivanditau || dṛṣṭvāparimitaṃ tasya prabhāvam amitaujasaḥ || vinayenāñjaliṃ kṛtvā prayatnenopagamya ca || dṛṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ || tam ahaṃ prāñjalir bhūtvā namaskṛtyedam abruvam || jñātum icchāmi deva tvāṃ māyāṃ cemāṃ tavottamām || āsyenānupraviṣṭo 'haṃ śarīraṃ bhagavaṃs tava || dṛṣṭavān akhilāṃl lokān samastāñ jaṭhare tava || tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ || yakṣagandharvanāgāś ca jagat sthāvarajaṅgamam || tvatprasādāc ca me deva smṛtir na parihīyate || drutam antaḥ śarīre te satataṃ paridhāvataḥ || icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvāham anindita || iha bhūtvā śiśuḥ sākṣāt kiṃ bhavān avatiṣṭhate || pītvā jagad idaṃ viśvam etad ākhyātum arhasi || kimarthaṃ ca jagat sarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha || kiyantaṃ ca tvayā kālam iha stheyam ariṃdama || etad icchāmi deveśa śrotuṃ brāhmaṇakāmyayā || tvattaḥ kamalapatrākṣa vistareṇa yathātatham || mahad dhy etad acintyaṃ ca yad ahaṃ dṛṣṭavān prabho || ity uktaḥ sa mayā śrīmān devadevo mahādyutiḥ || sāntvayan mām idaṃ vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ ||Finding no end, Markandeya takes refuge in this God; then, swift as the wind, he passes out through the open mouth and again sees the child on the banyan tree, holding the whole world; with renewed sight he bows and asks who he is, what this maya of his is, why all the worlds lie within his belly, why he abides in the form of a child, and how long he will remain so.

अनुवाद

"Finding no end, I took refuge in this God. Then, swift as the wind, I passed out through his open mouth and again saw the same child upon the banyan tree, holding the whole world. He asked whether I had rested. With renewed sight I bowed at his feet and asked: 'Who are you? What is this maya of yours? Why do all the worlds lie within your belly? Why do you abide in the form of a child, and how long will you remain so?' The best of speakers began, in gentle words, to answer me."

भाष्य

Markandeya does not try to seize the mystery but bows at the feet. Knowledge of the Lord opens through sharanagati, through taking refuge, not through proud investigation.

संस्करण

ea25b389f053 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN