महाभारत 3.187.1-16

देवनागरी

देव उवाच
कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतः ॥
त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्य् अहम् ॥
पितृभक्तो ऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः ॥
अतो दृष्टो ऽस्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्यं च ते महत् ॥
आपो नारा इति प्रोक्ताः संज्ञानाम कृतं मया ॥
तेन नारायणो ऽस्म्य् उक्तो मम तद् ध्य् अयनं सदा ॥
अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतो ऽव्ययः ॥
विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम ॥
अहं विष्णुर् अहं ब्रह्मा शक्रश् चाहं सुराधिपः ॥
अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस् तथा ॥
अहं शिवश् च सोमश् च कश्यपश् च प्रजापतिः ॥
अहं धाता विधाता च यज्ञश् चाहं द्विजोत्तम ॥
अग्निर् आस्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने ॥
सदिशं च नभः कायो वायुर् मनसि मे स्थितः ॥
मया क्रतुशतैर् इष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ॥
यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् ॥
पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश् च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः ॥
यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः ॥
चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम् ॥
शेषो भूत्वाहम् एवैतां धारयामि वसुंधराम् ॥
वाराहं रूपम् आस्थाय मयेयं जगती पुरा ॥
मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत् समुद्धृता ॥
अग्निश् च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम ॥
पिबाम्य् अपः समाविद्धास् ताश् चैव विसृजाम्य् अहम् ॥
ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रम् ऊरू मे संश्रिता विशः ॥
पादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण क्रमेण च ॥
ऋग्वेदः सामवेदश् च यजुर्वेदो ऽप्य् अथर्वणः ॥
मत्तः प्रादुर्भवन्त्य् एते माम् एव प्रविशन्ति च ॥
यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः ॥
कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः ॥
सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यम् अध्यात्मकोविदाः ॥
माम् एव सततं विप्राश् चिन्तयन्त उपासते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

deva uvāca
kāmaṃ devāpi māṃ vipra na vijānanti tattvataḥ ||
tvatprītyā tu pravakṣyāmi yathedaṃ visṛjāmy aham ||
pitṛbhakto 'si viprarṣe māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ ||
ato dṛṣṭo 'smi te sākṣād brahmacaryaṃ ca te mahat ||
āpo nārā iti proktāḥ saṃjñānāma kṛtaṃ mayā ||
tena nārāyaṇo 'smy ukto mama tad dhy ayanaṃ sadā ||
ahaṃ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato 'vyayaḥ ||
vidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca dvijottama ||
ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakraś cāhaṃ surādhipaḥ ||
ahaṃ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipas tathā ||
ahaṃ śivaś ca somaś ca kaśyapaś ca prajāpatiḥ ||
ahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaś cāhaṃ dvijottama ||
agnir āsyaṃ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locane ||
sadiśaṃ ca nabhaḥ kāyo vāyur manasi me sthitaḥ ||
mayā kratuśatair iṣṭaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ ||
yajante vedaviduṣo māṃ devayajane sthitam ||
pṛthivyāṃ kṣatriyendrāś ca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ ||
yajante māṃ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ ||
catuḥsamudraparyantāṃ merumandarabhūṣaṇām ||
śeṣo bhūtvāham evaitāṃ dhārayāmi vasuṃdharām ||
vārāhaṃ rūpam āsthāya mayeyaṃ jagatī purā ||
majjamānā jale vipra vīryeṇāsīt samuddhṛtā ||
agniś ca vaḍavāvaktro bhūtvāhaṃ dvijasattama ||
pibāmy apaḥ samāviddhās tāś caiva visṛjāmy aham ||
brahma vaktraṃ bhujau kṣatram ūrū me saṃśritā viśaḥ ||
pādau śūdrā bhajante me vikrameṇa krameṇa ca ||
ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedo 'py atharvaṇaḥ ||
mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca ||
yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno mumukṣavaḥ ||
kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ ||
sattvasthā nirahaṃkārā nityam adhyātmakovidāḥ ||
mām eva satataṃ viprāś cintayanta upāsate ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

देव उवाच कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतः ॥ त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्य् अहम् ॥ पितृभक्तो ऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः ॥ अतो दृष्टो ऽस्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्यं च ते महत् ॥ आपो नारा इति प्रोक्ताः संज्ञानाम कृतं मया ॥ तेन नारायणो ऽस्म्य् उक्तो मम तद् ध्य् अयनं सदा ॥ अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतो ऽव्ययः ॥ विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम ॥ अहं विष्णुर् अहं ब्रह्मा शक्रश् चाहं सुराधिपः ॥ अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस् तथा ॥ अहं शिवश् च सोमश् च कश्यपश् च प्रजापतिः ॥ अहं धाता विधाता च यज्ञश् चाहं द्विजोत्तम ॥ अग्निर् आस्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने ॥ सदिशं च नभः कायो वायुर् मनसि मे स्थितः ॥ मया क्रतुशतैर् इष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ॥ यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् ॥ पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश् च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः ॥ यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः ॥ चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम् ॥ शेषो भूत्वाहम् एवैतां धारयामि वसुंधराम् ॥ वाराहं रूपम् आस्थाय मयेयं जगती पुरा ॥ मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत् समुद्धृता ॥ अग्निश् च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम ॥ पिबाम्य् अपः समाविद्धास् ताश् चैव विसृजाम्य् अहम् ॥ ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रम् ऊरू मे संश्रिता विशः ॥ पादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण क्रमेण च ॥ ऋग्वेदः सामवेदश् च यजुर्वेदो ऽप्य् अथर्वणः ॥ मत्तः प्रादुर्भवन्त्य् एते माम् एव प्रविशन्ति च ॥ यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः ॥ कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः ॥ सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यम् अध्यात्मकोविदाः ॥ माम् एव सततं विप्राश् चिन्तयन्त उपासते ॥deva uvāca kāmaṃ devāpi māṃ vipra na vijānanti tattvataḥ || tvatprītyā tu pravakṣyāmi yathedaṃ visṛjāmy aham || pitṛbhakto 'si viprarṣe māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || ato dṛṣṭo 'smi te sākṣād brahmacaryaṃ ca te mahat || āpo nārā iti proktāḥ saṃjñānāma kṛtaṃ mayā || tena nārāyaṇo 'smy ukto mama tad dhy ayanaṃ sadā || ahaṃ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato 'vyayaḥ || vidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca dvijottama || ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakraś cāhaṃ surādhipaḥ || ahaṃ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipas tathā || ahaṃ śivaś ca somaś ca kaśyapaś ca prajāpatiḥ || ahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaś cāhaṃ dvijottama || agnir āsyaṃ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locane || sadiśaṃ ca nabhaḥ kāyo vāyur manasi me sthitaḥ || mayā kratuśatair iṣṭaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ || yajante vedaviduṣo māṃ devayajane sthitam || pṛthivyāṃ kṣatriyendrāś ca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ || yajante māṃ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ || catuḥsamudraparyantāṃ merumandarabhūṣaṇām || śeṣo bhūtvāham evaitāṃ dhārayāmi vasuṃdharām || vārāhaṃ rūpam āsthāya mayeyaṃ jagatī purā || majjamānā jale vipra vīryeṇāsīt samuddhṛtā || agniś ca vaḍavāvaktro bhūtvāhaṃ dvijasattama || pibāmy apaḥ samāviddhās tāś caiva visṛjāmy aham || brahma vaktraṃ bhujau kṣatram ūrū me saṃśritā viśaḥ || pādau śūdrā bhajante me vikrameṇa krameṇa ca || ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedo 'py atharvaṇaḥ || mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca || yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno mumukṣavaḥ || kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ || sattvasthā nirahaṃkārā nityam adhyātmakovidāḥ || mām eva satataṃ viprāś cintayanta upāsate ||The God says that even the gods do not know Him fully, but because of Markandeya's devotion to his ancestors and his taking refuge in Him, He will reveal Himself; the waters are called nara, and since they are His ayana, He is Narayana; He is the eternal source, creator and destroyer, Vishnu, Brahma, Shakra, Vaishravana, Yama, Shiva, Soma, Kashyapa, Prajapati, Dhata, Vidhata, and the sacrifice; fire is His mouth, the earth His feet, the moon and sun His eyes, space and the directions His body, the wind abides in His mind; the varnas arise from His body, and the Vedas are born from Him and enter back into Him.

अनुवाद

The God said: 'Even the gods do not truly know Me, but I will tell you, because you are devoted to your ancestors and have taken refuge in Me. The waters are called nara; since they are My ayana, I am Narayana. I am the eternal source, creator and destroyer; I am Vishnu, Brahma, Shakra, Vaishravana, Yama, Shiva, Soma, Kashyapa, Prajapati, Dhata, Vidhata, and the sacrifice. Agni is My mouth, the earth My feet, the moon and sun My eyes, space and the directions My body, the wind abides in My mind. From My mouth, arms, thighs, and feet the varnas arise. The Vedas come forth from Me and enter back into Me.'

भाष्य

Narayana reveals not some partial divine function but the all-encompassing ground of being. And yet this ground speaks personally to the devotee who has taken refuge.

संस्करण

b2cb9428dd6b · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN