महाभारत 3.187.48-55

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
इत्य् उक्त्वान्तर्हितस् तात स देवः परमाद्भुतः ॥
प्रजाश् चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा बहुधाकृताः ॥
एतद् दृष्टं मया राजंस् तस्मिन् प्राप्ते युगक्षये ॥
आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर ॥
यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मनिभेक्षणः ॥
स एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः ॥
अस्यैव वरदानाद् धि स्मृतिर् न प्रजहाति माम् ॥
दीर्घम् आयुश् च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं तथा ॥
स एष कृष्णो वार्ष्णेयः पुराणपुरुषो विभुः ॥
आस्ते हरिर् अचिन्त्यात्मा क्रीडन्न् इव महाभुजः ॥
एष धाता विधाता च संहर्ता चैव सात्वतः ॥
श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः ॥
दृष्ट्वेमं वृष्णिशार्दूलं स्मृतिर् माम् इयम् आगता ॥
आदिदेवम् अजं विष्णुं पुरुषं पीतवाससम् ॥
सर्वेषाम् एव भूतानां पिता माता च माधवः ॥
गच्छध्वम् एनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
ity uktvāntarhitas tāta sa devaḥ paramādbhutaḥ ||
prajāś cemāḥ prapaśyāmi vicitrā bahudhākṛtāḥ ||
etad dṛṣṭaṃ mayā rājaṃs tasmin prāpte yugakṣaye ||
āścaryaṃ bharataśreṣṭha sarvadharmabhṛtāṃ vara ||
yaḥ sa devo mayā dṛṣṭaḥ purā padmanibhekṣaṇaḥ ||
sa eṣa puruṣavyāghra saṃbandhī te janārdanaḥ ||
asyaiva varadānād dhi smṛtir na prajahāti mām ||
dīrgham āyuś ca kaunteya svacchandamaraṇaṃ tathā ||
sa eṣa kṛṣṇo vārṣṇeyaḥ purāṇapuruṣo vibhuḥ ||
āste harir acintyātmā krīḍann iva mahābhujaḥ ||
eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā caiva sātvataḥ ||
śrīvatsavakṣā govindaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ ||
dṛṣṭvemaṃ vṛṣṇiśārdūlaṃ smṛtir mām iyam āgatā ||
ādidevam ajaṃ viṣṇuṃ puruṣaṃ pītavāsasam ||
sarveṣām eva bhūtānāṃ pitā mātā ca mādhavaḥ ||
gacchadhvam enaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ kauravarṣabhāḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच इत्य् उक्त्वान्तर्हितस् तात स देवः परमाद्भुतः ॥ प्रजाश् चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा बहुधाकृताः ॥ एतद् दृष्टं मया राजंस् तस्मिन् प्राप्ते युगक्षये ॥ आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर ॥ यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मनिभेक्षणः ॥ स एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः ॥ अस्यैव वरदानाद् धि स्मृतिर् न प्रजहाति माम् ॥ दीर्घम् आयुश् च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं तथा ॥ स एष कृष्णो वार्ष्णेयः पुराणपुरुषो विभुः ॥ आस्ते हरिर् अचिन्त्यात्मा क्रीडन्न् इव महाभुजः ॥ एष धाता विधाता च संहर्ता चैव सात्वतः ॥ श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः ॥ दृष्ट्वेमं वृष्णिशार्दूलं स्मृतिर् माम् इयम् आगता ॥ आदिदेवम् अजं विष्णुं पुरुषं पीतवाससम् ॥ सर्वेषाम् एव भूतानां पिता माता च माधवः ॥ गच्छध्वम् एनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः ॥mārkaṇḍeya uvāca ity uktvāntarhitas tāta sa devaḥ paramādbhutaḥ || prajāś cemāḥ prapaśyāmi vicitrā bahudhākṛtāḥ || etad dṛṣṭaṃ mayā rājaṃs tasmin prāpte yugakṣaye || āścaryaṃ bharataśreṣṭha sarvadharmabhṛtāṃ vara || yaḥ sa devo mayā dṛṣṭaḥ purā padmanibhekṣaṇaḥ || sa eṣa puruṣavyāghra saṃbandhī te janārdanaḥ || asyaiva varadānād dhi smṛtir na prajahāti mām || dīrgham āyuś ca kaunteya svacchandamaraṇaṃ tathā || sa eṣa kṛṣṇo vārṣṇeyaḥ purāṇapuruṣo vibhuḥ || āste harir acintyātmā krīḍann iva mahābhujaḥ || eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā caiva sātvataḥ || śrīvatsavakṣā govindaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ || dṛṣṭvemaṃ vṛṣṇiśārdūlaṃ smṛtir mām iyam āgatā || ādidevam ajaṃ viṣṇuṃ puruṣaṃ pītavāsasam || sarveṣām eva bhūtānāṃ pitā mātā ca mādhavaḥ || gacchadhvam enaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ kauravarṣabhāḥ ||Narayana explains that Markandeya's suffering was for his own good, that everything he saw is His own Self; half of His body is Pitamaha, He is Narayana bearing the conch, discus, and mace, sleeping for a thousand cycles of the yugas until Brahma awakens, taking on the form of a child and then creating space, earth, light, wind, water, and all beings; Markandeya says that this God vanished, and he saw the world again; the one he saw is Janardana-Krishna, kinsman of the Pandavas, the ancient Purusha Hari, Govinda bearing the Shrivatsa, the father and mother of all beings, and it is to Him that one should go for refuge.

अनुवाद

Markandeya said: 'He said to me: "Your suffering was for your own good; all that you saw is My own Self. Half of My body is Pitamaha. I am Narayana bearing the conch, discus, and mace. I sleep for a thousand cycles of the yugas until Brahma awakens; though I take on the form of a child, I am not a child. Then I will again create out of My body space, earth, light, wind, water, and all that moves and does not move." Having said this, he vanished, and I saw the manifold beings once more. That God whom I saw is Janardana, Krishna, your kinsman. By his grace I have memory, long life, and death at will. This Varshneya Krishna is the ancient Purusha Hari, Dhata, Vidhata, Samharta, Govinda bearing the Shrivatsa, the lord of Prajapati. Madhava is the father and mother of all beings; to him, best of the Kurus, go for refuge.'

भाष्य

The revelation of the pralaya concludes by pointing to Krishna, standing beside the Pandavas. He who holds the worlds within Himself takes on the closeness of a friend and kinsman to guide His devotees through their exile.

संस्करण

cd6da5c87981 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN