महाभारत 3.188.1-8

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तास् तु ते पार्था यमौ च पुरुषर्षभौ ॥
द्रौपद्या कृष्णया सार्धं नमश्चक्रुर् जनार्दनम् ॥
स चैतान् पुरुषव्याघ्र साम्ना परमवल्गुना ॥
सान्त्वयाम् आस मानार्हान् मन्यमानो यथाविधि ॥
युधिष्ठिरस् तु कौन्तेयो मार्कण्डेयं महामुनिम् ॥
पुनः पप्रच्छ साम्राज्ये भविष्यां जगतो गतिम् ॥
आश्चर्यभूतं भवतः श्रुतं नो वदतां वर ॥
मुने भार्गव यद् वृत्तं युगादौ प्रभवाप्ययौ ॥
अस्मिन् कलियुगे ऽप्य् अस्ति पुनः कौतूहलं मम ॥
समाकुलेषु धर्मेषु किं नु शेषं भविष्यति ॥
किंवीर्या मानवास् तत्र किमाहारविहारिणः ॥
किमायुषः किंवसना भविष्यन्ति युगक्षये ॥
कां च काष्ठां समासाद्य पुनः संपत्स्यते कृतम् ॥
विस्तरेण मुने ब्रूहि विचित्राणीह भाषसे ॥
इत्य् उक्तः स मुनिश्रेष्ठः पुनर् एवाभ्यभाषत ॥
रमयन् वृष्णिशार्दूलं पाण्डवांश् च महामुनिः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktās tu te pārthā yamau ca puruṣarṣabhau ||
draupadyā kṛṣṇayā sārdhaṃ namaścakrur janārdanam ||
sa caitān puruṣavyāghra sāmnā paramavalgunā ||
sāntvayām āsa mānārhān manyamāno yathāvidhi ||
yudhiṣṭhiras tu kaunteyo mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim ||
punaḥ papraccha sāmrājye bhaviṣyāṃ jagato gatim ||
āścaryabhūtaṃ bhavataḥ śrutaṃ no vadatāṃ vara ||
mune bhārgava yad vṛttaṃ yugādau prabhavāpyayau ||
asmin kaliyuge 'py asti punaḥ kautūhalaṃ mama ||
samākuleṣu dharmeṣu kiṃ nu śeṣaṃ bhaviṣyati ||
kiṃvīryā mānavās tatra kimāhāravihāriṇaḥ ||
kimāyuṣaḥ kiṃvasanā bhaviṣyanti yugakṣaye ||
kāṃ ca kāṣṭhāṃ samāsādya punaḥ saṃpatsyate kṛtam ||
vistareṇa mune brūhi vicitrāṇīha bhāṣase ||
ity uktaḥ sa muniśreṣṭhaḥ punar evābhyabhāṣata ||
ramayan vṛṣṇiśārdūlaṃ pāṇḍavāṃś ca mahāmuniḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच एवम् उक्तास् तु ते पार्था यमौ च पुरुषर्षभौ ॥ द्रौपद्या कृष्णया सार्धं नमश्चक्रुर् जनार्दनम् ॥ स चैतान् पुरुषव्याघ्र साम्ना परमवल्गुना ॥ सान्त्वयाम् आस मानार्हान् मन्यमानो यथाविधि ॥ युधिष्ठिरस् तु कौन्तेयो मार्कण्डेयं महामुनिम् ॥ पुनः पप्रच्छ साम्राज्ये भविष्यां जगतो गतिम् ॥ आश्चर्यभूतं भवतः श्रुतं नो वदतां वर ॥ मुने भार्गव यद् वृत्तं युगादौ प्रभवाप्ययौ ॥ अस्मिन् कलियुगे ऽप्य् अस्ति पुनः कौतूहलं मम ॥ समाकुलेषु धर्मेषु किं नु शेषं भविष्यति ॥ किंवीर्या मानवास् तत्र किमाहारविहारिणः ॥ किमायुषः किंवसना भविष्यन्ति युगक्षये ॥ कां च काष्ठां समासाद्य पुनः संपत्स्यते कृतम् ॥ विस्तरेण मुने ब्रूहि विचित्राणीह भाषसे ॥ इत्य् उक्तः स मुनिश्रेष्ठः पुनर् एवाभ्यभाषत ॥ रमयन् वृष्णिशार्दूलं पाण्डवांश् च महामुनिः ॥vaiśaṃpāyana uvāca evam uktās tu te pārthā yamau ca puruṣarṣabhau || draupadyā kṛṣṇayā sārdhaṃ namaścakrur janārdanam || sa caitān puruṣavyāghra sāmnā paramavalgunā || sāntvayām āsa mānārhān manyamāno yathāvidhi || yudhiṣṭhiras tu kaunteyo mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim || punaḥ papraccha sāmrājye bhaviṣyāṃ jagato gatim || āścaryabhūtaṃ bhavataḥ śrutaṃ no vadatāṃ vara || mune bhārgava yad vṛttaṃ yugādau prabhavāpyayau || asmin kaliyuge 'py asti punaḥ kautūhalaṃ mama || samākuleṣu dharmeṣu kiṃ nu śeṣaṃ bhaviṣyati || kiṃvīryā mānavās tatra kimāhāravihāriṇaḥ || kimāyuṣaḥ kiṃvasanā bhaviṣyanti yugakṣaye || kāṃ ca kāṣṭhāṃ samāsādya punaḥ saṃpatsyate kṛtam || vistareṇa mune brūhi vicitrāṇīha bhāṣase || ity uktaḥ sa muniśreṣṭhaḥ punar evābhyabhāṣata || ramayan vṛṣṇiśārdūlaṃ pāṇḍavāṃś ca mahāmuniḥ ||The Pandavas and Draupadi bow to Janardana, and Krishna comforts them, while Yudhishthira asks Markandeya to tell what will come to pass in the future Kali age: what will remain of dharma, what strength, food, life, and clothing of men will become, and when Krita will return.

अनुवाद

Vaishampayana said: "Thus addressed, the Parthas and the two twins, bulls among men, together with Draupadi Krishna, bowed to Janardana. And he, tiger among men, consoled them with the sweetest words, honoring them as they deserved, according to custom. Then Yudhishthira, son of Kunti, again asked the great sage Markandeya about the future course of the world in the age of universal sovereignty: 'O best of speakers, we have heard of the wondrous things that happened to you at the beginning of the yugas, at creation and dissolution. But I am curious once more about this Kali age: when the dharmas are thrown into confusion, what will remain? What will be the strength, the food, the conduct, the lifespan, and the clothing of men when the yuga comes to its end? Having reached what limit will the Krita age come again? Tell it in full, O sage, for you speak of wondrous things.' Thus addressed, that foremost of sages spoke again, the great muni delighting the bull of the Vrishnis and the Pandavas."

भाष्य

After the vision of Narayana, the question about Kali sounds different: even the darkest age lies within the span of time that Krishna himself governs.

संस्करण

8218a931e910 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN