महाभारत 3.187.17-30

देवनागरी

अहं संवर्तको ज्योतिर् अहं सर्वर्तको यमः ॥
अहं संवर्तकः सूर्यो अहं संवर्तको ऽनिलः ॥
तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्य् एतानि नभस्तले ॥
मम रूपाण्य् अथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम ॥
रत्नाकराः समुद्राश् च सर्व एव चतुर्दिशम् ॥
वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे ॥
कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च ॥
ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्य् एतानि सत्तम ॥
प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत् कृत्वा कर्मशोभनम् ॥
सत्यं दानं तपश् चोग्रम् अहिंसा चैव जन्तुषु ॥
मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः ॥
मयाभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः ॥
सम्यग् वेदम् अधीयाना यजन्तो विविधैर् मखैः ॥
शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः ॥
प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन् नरैर् दुष्कृतकर्मभिः ॥
लोभाभिभूतैः कृपणैर् अनार्यैर् अकृतात्मभिः ॥
तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणः ॥
दुष्प्रापं विप्रमूढानां मार्गं योगैर् निषेवितम् ॥
यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर् भवति सत्तम ॥
अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्य् अहम् ॥
दैत्या हिंसानुरक्ताश् च अवध्याः सुरसत्तमैः ॥
राक्षसाश् चापि लोके ऽस्मिन् यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः ॥
तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् ॥
प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्य् अहम् ॥
सृष्ट्वा देवमनुष्यांश् च गन्धर्वोरगराक्षसान् ॥
स्थावराणि च भूतानि संहराम्य् आत्ममायया ॥
कर्मकाले पुनर् देहम् अनुचिन्त्य सृजाम्य् अहम् ॥
प्रविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

ahaṃ saṃvartako jyotir ahaṃ sarvartako yamaḥ ||
ahaṃ saṃvartakaḥ sūryo ahaṃ saṃvartako 'nilaḥ ||
tārārūpāṇi dṛśyante yāny etāni nabhastale ||
mama rūpāṇy athaitāni viddhi tvaṃ dvijasattama ||
ratnākarāḥ samudrāś ca sarva eva caturdiśam ||
vasanaṃ śayanaṃ caiva nilayaṃ caiva viddhi me ||
kāmaṃ krodhaṃ ca harṣaṃ ca bhayaṃ mohaṃ tathaiva ca ||
mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇy etāni sattama ||
prāpnuvanti narā vipra yat kṛtvā karmaśobhanam ||
satyaṃ dānaṃ tapaś cogram ahiṃsā caiva jantuṣu ||
madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥ ||
mayābhibhūtavijñānā viceṣṭante na kāmataḥ ||
samyag vedam adhīyānā yajanto vividhair makhaiḥ ||
śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ ||
prāptuṃ na śakyo yo vidvan narair duṣkṛtakarmabhiḥ ||
lobhābhibhūtaiḥ kṛpaṇair anāryair akṛtātmabhiḥ ||
taṃ māṃ mahāphalaṃ viddhi padaṃ sukṛtakarmaṇaḥ ||
duṣprāpaṃ vipramūḍhānāṃ mārgaṃ yogair niṣevitam ||
yadā yadā ca dharmasya glānir bhavati sattama ||
abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham ||
daityā hiṃsānuraktāś ca avadhyāḥ surasattamaiḥ ||
rākṣasāś cāpi loke 'smin yadotpatsyanti dāruṇāḥ ||
tadāhaṃ saṃprasūyāmi gṛheṣu śubhakarmaṇām ||
praviṣṭo mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ praśamayāmy aham ||
sṛṣṭvā devamanuṣyāṃś ca gandharvoragarākṣasān ||
sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmy ātmamāyayā ||
karmakāle punar deham anucintya sṛjāmy aham ||
praviśya mānuṣaṃ dehaṃ maryādābandhakāraṇāt ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

अहं संवर्तको ज्योतिर् अहं सर्वर्तको यमः ॥ अहं संवर्तकः सूर्यो अहं संवर्तको ऽनिलः ॥ तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्य् एतानि नभस्तले ॥ मम रूपाण्य् अथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम ॥ रत्नाकराः समुद्राश् च सर्व एव चतुर्दिशम् ॥ वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे ॥ कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च ॥ ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्य् एतानि सत्तम ॥ प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत् कृत्वा कर्मशोभनम् ॥ सत्यं दानं तपश् चोग्रम् अहिंसा चैव जन्तुषु ॥ मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः ॥ मयाभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः ॥ सम्यग् वेदम् अधीयाना यजन्तो विविधैर् मखैः ॥ शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः ॥ प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन् नरैर् दुष्कृतकर्मभिः ॥ लोभाभिभूतैः कृपणैर् अनार्यैर् अकृतात्मभिः ॥ तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणः ॥ दुष्प्रापं विप्रमूढानां मार्गं योगैर् निषेवितम् ॥ यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर् भवति सत्तम ॥ अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्य् अहम् ॥ दैत्या हिंसानुरक्ताश् च अवध्याः सुरसत्तमैः ॥ राक्षसाश् चापि लोके ऽस्मिन् यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः ॥ तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् ॥ प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्य् अहम् ॥ सृष्ट्वा देवमनुष्यांश् च गन्धर्वोरगराक्षसान् ॥ स्थावराणि च भूतानि संहराम्य् आत्ममायया ॥ कर्मकाले पुनर् देहम् अनुचिन्त्य सृजाम्य् अहम् ॥ प्रविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् ॥ahaṃ saṃvartako jyotir ahaṃ sarvartako yamaḥ || ahaṃ saṃvartakaḥ sūryo ahaṃ saṃvartako 'nilaḥ || tārārūpāṇi dṛśyante yāny etāni nabhastale || mama rūpāṇy athaitāni viddhi tvaṃ dvijasattama || ratnākarāḥ samudrāś ca sarva eva caturdiśam || vasanaṃ śayanaṃ caiva nilayaṃ caiva viddhi me || kāmaṃ krodhaṃ ca harṣaṃ ca bhayaṃ mohaṃ tathaiva ca || mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇy etāni sattama || prāpnuvanti narā vipra yat kṛtvā karmaśobhanam || satyaṃ dānaṃ tapaś cogram ahiṃsā caiva jantuṣu || madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥ || mayābhibhūtavijñānā viceṣṭante na kāmataḥ || samyag vedam adhīyānā yajanto vividhair makhaiḥ || śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ || prāptuṃ na śakyo yo vidvan narair duṣkṛtakarmabhiḥ || lobhābhibhūtaiḥ kṛpaṇair anāryair akṛtātmabhiḥ || taṃ māṃ mahāphalaṃ viddhi padaṃ sukṛtakarmaṇaḥ || duṣprāpaṃ vipramūḍhānāṃ mārgaṃ yogair niṣevitam || yadā yadā ca dharmasya glānir bhavati sattama || abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham || daityā hiṃsānuraktāś ca avadhyāḥ surasattamaiḥ || rākṣasāś cāpi loke 'smin yadotpatsyanti dāruṇāḥ || tadāhaṃ saṃprasūyāmi gṛheṣu śubhakarmaṇām || praviṣṭo mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ praśamayāmy aham || sṛṣṭvā devamanuṣyāṃś ca gandharvoragarākṣasān || sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmy ātmamāyayā || karmakāle punar deham anucintya sṛjāmy aham || praviśya mānuṣaṃ dehaṃ maryādābandhakāraṇāt ||Narayana says that those who know the Vedas offer sacrifice to Him, and kings and vaishyas also sacrifice to Him; as Shesha He holds up the earth, as Varaha He raised it from the waters, as the submarine fire He drinks in the waters and releases them; the detached, the peaceful, the self-controlled, those free from desire, anger, hatred, attachment, and false ego worship Him; He is the fire of dissolution, Yama, the sun, the wind, the stars, the oceans, the senses, and all good deeds.

अनुवाद

'Those who know the Vedas offer sacrifice to Me; kings and vaishyas also sacrifice to Me. As Shesha I hold up the earth; as Varaha I raised it from the waters; as the submarine fire I drink in the waters and release them again. The detached, the peaceful, the self-controlled, free from desire, anger, hatred, attachment, and false ego, versed in the knowledge of the self, worship Me. I am the fire of dissolution, Yama, the sun, and the wind; the stars are My forms, the oceans My clothing, My bed, and My abode. Truth, charity, austerity, and nonviolence are established by My ordinance.'

भाष्य

All paths of sacrifice and all forms of cosmic support converge in Narayana. Yet access to Him requires not outward affiliation but a purified heart.

संस्करण

9952c28f6d7b · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN