महाभारत 3.187.31-47

देवनागरी

श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस् त्रेतायुगे मम ॥
रक्तो द्वापरम् आसाद्य कृष्णः कलियुगे तथा ॥
त्रयो भागा ह्य् अधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्त्य् उत ॥
अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः ॥
त्रैलोक्यं नाशयाम्य् एकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥
अहं त्रिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलोकसुखावहः ॥
अभिभूः सर्वगो ऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः ॥
कालचक्रं नयाम्य् एको ब्रह्मन्न् अहम् अरूपि वै ॥
शमनं सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् ॥
एवं प्रणिहितः सम्यङ् मयात्मा मुनिसत्तम ॥
सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश् चन ॥
यच् च किं चित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेषात्मकं द्विज ॥
सुखोदयाय तत् सर्वं श्रेयसे च तवानघ ॥
यच् च किं चित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥
विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम ॥
अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः ॥
अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः ॥
यावद् युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम् ॥
तावत् स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः ॥
एवं सर्वम् अहं कालम् इहासे मुनिसत्तम ॥
अशिशुः शिशुरूपेण यावद् ब्रह्मा न बुध्यते ॥
मया च विप्र दत्तो ऽयं वरस् ते ब्रह्मरूपिणा ॥
असकृत् परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित ॥
सर्वम् एकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥
विक्लवो ऽसि मया ज्ञातस् ततस् ते दर्शितं जगत् ॥
अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टो ऽसि यदा मम ॥
दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे ॥
ततो ऽसि वक्त्राद् विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया ॥
आख्यातस् ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयो ऽपि सुरासुरैः ॥
यावत् स भगवान् ब्रह्मा न बुध्यति महातपाः ॥
तावत् त्वम् इह विप्रर्षे विश्रब्धश् चर वै सुखम् ॥
ततो विबुद्धे तस्मिंस् तु सर्वलोकपितामहे ॥
एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराद् द्विजसत्तम ॥
आकाशं पृथिवीं ज्योतिर् वायुं सलिलम् एव च ॥
लोके यच् च भवेच् छेषम् इह स्थावरजङ्गमम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

śvetaḥ kṛtayuge varṇaḥ pītas tretāyuge mama ||
rakto dvāparam āsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā ||
trayo bhāgā hy adharmasya tasmin kāle bhavanty uta ||
antakāle ca saṃprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥ ||
trailokyaṃ nāśayāmy ekaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam ||
ahaṃ trivartmā sarvātmā sarvalokasukhāvahaḥ ||
abhibhūḥ sarvago 'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ ||
kālacakraṃ nayāmy eko brahmann aham arūpi vai ||
śamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokakṛtodyamam ||
evaṃ praṇihitaḥ samyaṅ mayātmā munisattama ||
sarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaś cana ||
yac ca kiṃ cit tvayā prāptaṃ mayi kleṣātmakaṃ dvija ||
sukhodayāya tat sarvaṃ śreyase ca tavānagha ||
yac ca kiṃ cit tvayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam ||
vihitaḥ sarvathaivāsau mamātmā munisattama ||
ardhaṃ mama śarīrasya sarvalokapitāmahaḥ ||
ahaṃ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ ||
yāvad yugānāṃ viprarṣe sahasraparivartanam ||
tāvat svapimi viśvātmā sarvalokapitāmahaḥ ||
evaṃ sarvam ahaṃ kālam ihāse munisattama ||
aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvad brahmā na budhyate ||
mayā ca vipra datto 'yaṃ varas te brahmarūpiṇā ||
asakṛt parituṣṭena viprarṣigaṇapūjita ||
sarvam ekārṇavaṃ dṛṣṭvā naṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam ||
viklavo 'si mayā jñātas tatas te darśitaṃ jagat ||
abhyantaraṃ śarīrasya praviṣṭo 'si yadā mama ||
dṛṣṭvā lokaṃ samastaṃ ca vismito nāvabudhyase ||
tato 'si vaktrād viprarṣe drutaṃ niḥsārito mayā ||
ākhyātas te mayā cātmā durjñeyo 'pi surāsuraiḥ ||
yāvat sa bhagavān brahmā na budhyati mahātapāḥ ||
tāvat tvam iha viprarṣe viśrabdhaś cara vai sukham ||
tato vibuddhe tasmiṃs tu sarvalokapitāmahe ||
ekībhūto hi srakṣyāmi śarīrād dvijasattama ||
ākāśaṃ pṛthivīṃ jyotir vāyuṃ salilam eva ca ||
loke yac ca bhavec cheṣam iha sthāvarajaṅgamam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस् त्रेतायुगे मम ॥ रक्तो द्वापरम् आसाद्य कृष्णः कलियुगे तथा ॥ त्रयो भागा ह्य् अधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्त्य् उत ॥ अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः ॥ त्रैलोक्यं नाशयाम्य् एकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥ अहं त्रिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलोकसुखावहः ॥ अभिभूः सर्वगो ऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः ॥ कालचक्रं नयाम्य् एको ब्रह्मन्न् अहम् अरूपि वै ॥ शमनं सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् ॥ एवं प्रणिहितः सम्यङ् मयात्मा मुनिसत्तम ॥ सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश् चन ॥ यच् च किं चित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेषात्मकं द्विज ॥ सुखोदयाय तत् सर्वं श्रेयसे च तवानघ ॥ यच् च किं चित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥ विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम ॥ अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः ॥ अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः ॥ यावद् युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम् ॥ तावत् स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः ॥ एवं सर्वम् अहं कालम् इहासे मुनिसत्तम ॥ अशिशुः शिशुरूपेण यावद् ब्रह्मा न बुध्यते ॥ मया च विप्र दत्तो ऽयं वरस् ते ब्रह्मरूपिणा ॥ असकृत् परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित ॥ सर्वम् एकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥ विक्लवो ऽसि मया ज्ञातस् ततस् ते दर्शितं जगत् ॥ अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टो ऽसि यदा मम ॥ दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे ॥ ततो ऽसि वक्त्राद् विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया ॥ आख्यातस् ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयो ऽपि सुरासुरैः ॥ यावत् स भगवान् ब्रह्मा न बुध्यति महातपाः ॥ तावत् त्वम् इह विप्रर्षे विश्रब्धश् चर वै सुखम् ॥ ततो विबुद्धे तस्मिंस् तु सर्वलोकपितामहे ॥ एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराद् द्विजसत्तम ॥ आकाशं पृथिवीं ज्योतिर् वायुं सलिलम् एव च ॥ लोके यच् च भवेच् छेषम् इह स्थावरजङ्गमम् ॥śvetaḥ kṛtayuge varṇaḥ pītas tretāyuge mama || rakto dvāparam āsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā || trayo bhāgā hy adharmasya tasmin kāle bhavanty uta || antakāle ca saṃprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥ || trailokyaṃ nāśayāmy ekaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam || ahaṃ trivartmā sarvātmā sarvalokasukhāvahaḥ || abhibhūḥ sarvago 'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ || kālacakraṃ nayāmy eko brahmann aham arūpi vai || śamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokakṛtodyamam || evaṃ praṇihitaḥ samyaṅ mayātmā munisattama || sarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaś cana || yac ca kiṃ cit tvayā prāptaṃ mayi kleṣātmakaṃ dvija || sukhodayāya tat sarvaṃ śreyase ca tavānagha || yac ca kiṃ cit tvayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam || vihitaḥ sarvathaivāsau mamātmā munisattama || ardhaṃ mama śarīrasya sarvalokapitāmahaḥ || ahaṃ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ || yāvad yugānāṃ viprarṣe sahasraparivartanam || tāvat svapimi viśvātmā sarvalokapitāmahaḥ || evaṃ sarvam ahaṃ kālam ihāse munisattama || aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvad brahmā na budhyate || mayā ca vipra datto 'yaṃ varas te brahmarūpiṇā || asakṛt parituṣṭena viprarṣigaṇapūjita || sarvam ekārṇavaṃ dṛṣṭvā naṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam || viklavo 'si mayā jñātas tatas te darśitaṃ jagat || abhyantaraṃ śarīrasya praviṣṭo 'si yadā mama || dṛṣṭvā lokaṃ samastaṃ ca vismito nāvabudhyase || tato 'si vaktrād viprarṣe drutaṃ niḥsārito mayā || ākhyātas te mayā cātmā durjñeyo 'pi surāsuraiḥ || yāvat sa bhagavān brahmā na budhyati mahātapāḥ || tāvat tvam iha viprarṣe viśrabdhaś cara vai sukham || tato vibuddhe tasmiṃs tu sarvalokapitāmahe || ekībhūto hi srakṣyāmi śarīrād dvijasattama || ākāśaṃ pṛthivīṃ jyotir vāyuṃ salilam eva ca || loke yac ca bhavec cheṣam iha sthāvarajaṅgamam ||All beings move within Narayana's body and are covered by His power; He is hard to attain for the wicked, the greedy, and the impure; when dharma falls into decline and adharma increases, when daityas and rakshasas oppress the world, He takes on a human body in the houses of the good, pacifies all things, and through maya creates and destroys beings; His colors through the yugas are white, yellow, red, and black; as Time He destroys the three worlds, turns the wheel of time, abides as Hrishikesha and Urukrama, yet no one fully knows Him within all beings.

अनुवाद

'All beings move within My body; their knowledge is covered by My power. I am hard to attain for the wicked, the greedy, and the impure; I am the great fruit and the path served by yoga. When dharma falls into decline and adharma increases, when fierce daityas and rakshasas rise up, I take on a human body in the houses of the good and bring peace to the world. I create and draw beings back into Myself by My own maya. In Krita-yuga My color is white, in Treta - yellow, in Dvapara - red, in Kali - black. At the end, as Time, I destroy the three worlds. I am Trivartman, Sarvatma, Hrishikesha, Urukrama; I turn the wheel of time and have no limited form. No one fully knows Me within all beings.'

भाष्य

Here sounds the principle of the avatara: when dharma is in need of protection, the Lord enters human history. His human form does not limit Him but makes His grace accessible.

संस्करण

52ef8e2f40a1 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN