महाभारत 3.190.1-18

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
भूय एव ब्राह्मणमहाभाग्यं वक्तुम् अर्हसीत्य् अब्रवीत् पाण्डवेयो मार्कण्डेयम् ॥
अथाचष्ट मार्कण्डेयः ॥
अयोध्यायाम् इक्ष्वाकुकुलोत्पन्नः पार्थिवः परिक्षिन् नाम मृगयाम् अगमत् ॥
तम् एकाश्वेन मृगम् अनुसरन्तं मृगो दूरम् अपाहरत् ॥
अथाध्वनि जातश्रमः क्षुत्तृष्णाभिभूतश् च कस्मिंश् चिद् उद्देशे नीलं वनषण्डम् अपश्यत् ॥
तच् च विवेश ॥
ततस् तस्य वनषण्डस्य मध्ये ऽतीव रमणीयं सरो दृष्ट्वा साश्व एव व्यगाहत ॥
अथाश्वस्तः स बिसमृणालम् अश्वस्याग्रे निक्षिप्य पुष्करिणीतीरे समाविशत् ॥
ततः शयानो मधुरं गीतशब्दम् अशृणोत् ॥
स श्रुत्वाचिन्तयत् ॥
नेह मनुष्यगतिं पश्यामि ॥
कस्य खल्व् अयं गीतशब्द इति ॥
अथापश्यत् कन्यां परमरूपदर्शनीयां पुष्पाण्य् अवचिन्वतीं गायन्तीं च ॥
अथ सा राज्ञः समीपे पर्यक्रामत् ॥
ताम् अब्रवीद् राजा ॥
कस्यासि सुभगे त्वम् इति ॥
सा प्रत्युवाच ॥
कन्यास्मीति ॥
तां राजोवाच ॥
अर्थी त्वयाहम् इति ॥
अथोवाच कन्या ॥
समयेनाहं शक्या त्वया लब्धुम् ॥
नान्यथेति ॥
तां राजा समयम् अपृच्छत् ॥
ततः कन्येदम् उवाच ॥
उदकं मे न दर्शयितव्यम् इति ॥
स राजा बाढम् इत्य् उक्त्वा तां समागम्य तया सहास्ते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
bhūya eva brāhmaṇamahābhāgyaṃ vaktum arhasīty abravīt pāṇḍaveyo mārkaṇḍeyam ||
athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ ||
ayodhyāyām ikṣvākukulotpannaḥ pārthivaḥ parikṣin nāma mṛgayām agamat ||
tam ekāśvena mṛgam anusarantaṃ mṛgo dūram apāharat ||
athādhvani jātaśramaḥ kṣuttṛṣṇābhibhūtaś ca kasmiṃś cid uddeśe nīlaṃ vanaṣaṇḍam apaśyat ||
tac ca viveśa ||
tatas tasya vanaṣaṇḍasya madhye 'tīva ramaṇīyaṃ saro dṛṣṭvā sāśva eva vyagāhata ||
athāśvastaḥ sa bisamṛṇālam aśvasyāgre nikṣipya puṣkariṇītīre samāviśat ||
tataḥ śayāno madhuraṃ gītaśabdam aśṛṇot ||
sa śrutvācintayat ||
neha manuṣyagatiṃ paśyāmi ||
kasya khalv ayaṃ gītaśabda iti ||
athāpaśyat kanyāṃ paramarūpadarśanīyāṃ puṣpāṇy avacinvatīṃ gāyantīṃ ca ||
atha sā rājñaḥ samīpe paryakrāmat ||
tām abravīd rājā ||
kasyāsi subhage tvam iti ||
sā pratyuvāca ||
kanyāsmīti ||
tāṃ rājovāca ||
arthī tvayāham iti ||
athovāca kanyā ||
samayenāhaṃ śakyā tvayā labdhum ||
nānyatheti ||
tāṃ rājā samayam apṛcchat ||
tataḥ kanyedam uvāca ||
udakaṃ me na darśayitavyam iti ||
sa rājā bāḍham ity uktvā tāṃ samāgamya tayā sahāste ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच भूय एव ब्राह्मणमहाभाग्यं वक्तुम् अर्हसीत्य् अब्रवीत् पाण्डवेयो मार्कण्डेयम् ॥ अथाचष्ट मार्कण्डेयः ॥ अयोध्यायाम् इक्ष्वाकुकुलोत्पन्नः पार्थिवः परिक्षिन् नाम मृगयाम् अगमत् ॥ तम् एकाश्वेन मृगम् अनुसरन्तं मृगो दूरम् अपाहरत् ॥ अथाध्वनि जातश्रमः क्षुत्तृष्णाभिभूतश् च कस्मिंश् चिद् उद्देशे नीलं वनषण्डम् अपश्यत् ॥ तच् च विवेश ॥ ततस् तस्य वनषण्डस्य मध्ये ऽतीव रमणीयं सरो दृष्ट्वा साश्व एव व्यगाहत ॥ अथाश्वस्तः स बिसमृणालम् अश्वस्याग्रे निक्षिप्य पुष्करिणीतीरे समाविशत् ॥ ततः शयानो मधुरं गीतशब्दम् अशृणोत् ॥ स श्रुत्वाचिन्तयत् ॥ नेह मनुष्यगतिं पश्यामि ॥ कस्य खल्व् अयं गीतशब्द इति ॥ अथापश्यत् कन्यां परमरूपदर्शनीयां पुष्पाण्य् अवचिन्वतीं गायन्तीं च ॥ अथ सा राज्ञः समीपे पर्यक्रामत् ॥ ताम् अब्रवीद् राजा ॥ कस्यासि सुभगे त्वम् इति ॥ सा प्रत्युवाच ॥ कन्यास्मीति ॥ तां राजोवाच ॥ अर्थी त्वयाहम् इति ॥ अथोवाच कन्या ॥ समयेनाहं शक्या त्वया लब्धुम् ॥ नान्यथेति ॥ तां राजा समयम् अपृच्छत् ॥ ततः कन्येदम् उवाच ॥ उदकं मे न दर्शयितव्यम् इति ॥ स राजा बाढम् इत्य् उक्त्वा तां समागम्य तया सहास्ते ॥vaiśaṃpāyana uvāca bhūya eva brāhmaṇamahābhāgyaṃ vaktum arhasīty abravīt pāṇḍaveyo mārkaṇḍeyam || athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ || ayodhyāyām ikṣvākukulotpannaḥ pārthivaḥ parikṣin nāma mṛgayām agamat || tam ekāśvena mṛgam anusarantaṃ mṛgo dūram apāharat || athādhvani jātaśramaḥ kṣuttṛṣṇābhibhūtaś ca kasmiṃś cid uddeśe nīlaṃ vanaṣaṇḍam apaśyat || tac ca viveśa || tatas tasya vanaṣaṇḍasya madhye 'tīva ramaṇīyaṃ saro dṛṣṭvā sāśva eva vyagāhata || athāśvastaḥ sa bisamṛṇālam aśvasyāgre nikṣipya puṣkariṇītīre samāviśat || tataḥ śayāno madhuraṃ gītaśabdam aśṛṇot || sa śrutvācintayat || neha manuṣyagatiṃ paśyāmi || kasya khalv ayaṃ gītaśabda iti || athāpaśyat kanyāṃ paramarūpadarśanīyāṃ puṣpāṇy avacinvatīṃ gāyantīṃ ca || atha sā rājñaḥ samīpe paryakrāmat || tām abravīd rājā || kasyāsi subhage tvam iti || sā pratyuvāca || kanyāsmīti || tāṃ rājovāca || arthī tvayāham iti || athovāca kanyā || samayenāhaṃ śakyā tvayā labdhum || nānyatheti || tāṃ rājā samayam apṛcchat || tataḥ kanyedam uvāca || udakaṃ me na darśayitavyam iti || sa rājā bāḍham ity uktvā tāṃ samāgamya tayā sahāste ||The Pandava asks once more to be told of the great fortune of the brahmanas; Markandeya begins the ancient story: King Parikshit of the Ikshvaku line grows weary while hunting, enters a dark-blue thicket, finds a beautiful lake, rests, hears sweet singing, and sees a lovely maiden; he asks whose she is, she answers that she is a maiden, and agrees to be with him only on condition that he never show her water; the king promises and lives with her.

अनुवाद

Vaishampayana said: 'The Pandava again asked Markandeya to speak of the great fortune of the brahmanas. And Markandeya began the ancient story. In Ayodhya there lived a king of the Ikshvaku line named Parikshit. Once, while hunting, a deer led him far away. Weary from the journey and overcome by hunger and thirst, the king entered a dark-blue thicket, saw there a most beautiful lake, watered his horse, and rested; then he heard sweet singing. He beheld a maiden of wondrous beauty, gathering flowers and singing. "Whose are you, fair one?" the king asked her. She answered, "I am a maiden." The king said that he desired her. The maiden replied, "You may win me only on one condition: you must never show me water." The king agreed, and began to live with her.'

भाष्य

A promise made out of desire becomes a trial. The king does not yet know that a broken word will bring suffering down upon many beings.

संस्करण

170c270f471a · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:47 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN