महाभारत 3.189.19-31

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा कुरूणां प्रवरो नृपः ॥
उवाच वचनं धीमान् परमं परमद्युतिः ॥
कस्मिन् धर्मे मया स्थेयं प्रजाः संरक्षता मुने ॥
कथं च वर्तमानो वै न च्यवेयं स्वधर्मतः ॥
मार्कण्डेय उवाच
दयावान् सर्वभूतेषु हितो रक्तो ऽनसूयकः ॥
अपत्यानाम् इव स्वेषां प्रजानां रक्षणे रतः ॥
चर धर्मं त्यजाधर्मं पितॄन् देवांश् च पूजय ॥
प्रमादाद् यत् कृतं ते ऽभूत् संयग् दानेन तज् जय ॥
अलं ते मानम् आश्रित्य सततं परवान् भव ॥
विजित्य पृथिवीं सर्वां मोदमानः सुखी भव ॥
एष भूतो भविष्यश् च धर्मस् ते समुदीरितः ॥
न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चिद् अतीतानागतं भुवि ॥
तस्माद् इमं परिक्लेशं त्वं तात हृदि मा कृथाः ॥
एष कालो महाबाहो अपि सर्वदिवौकसाम् ॥
मुह्यन्ति हि प्रजास् तात कालेनाभिप्रचोदिताः ॥
मा च ते ऽत्र विचारो भूद् यन् मयोक्तं तवानघ ॥
अतिशङ्क्य वचो ह्य् एतद् धर्मलोपो भवेत् तव ॥
जातो ऽसि प्रथिते वंशे कुरूणां भरतर्षभ ॥
कर्मणा मनसा वाचा सर्वम् एतत् समाचर ॥
युधिष्ठिर उवाच
यत् त्वयोक्तं द्विजश्रेष्ठ वाक्यं श्रुतिमनोहरम् ॥
तथा करिष्ये यत्नेन भवतः शासनं विभो ॥
न मे लोभो ऽस्ति विप्रेन्द्र न भयं न च मत्सरः ॥
करिष्यामि हि तत् सर्वम् उक्तं यत् ते मयि प्रभो ॥
वैशंपायन उवाच
श्रुत्वा तु वचनं तस्य पाण्डवस्य महात्मनः ॥
प्रहृष्टाः पाण्डवा राजन् सहिताः शार्ङ्गधन्वना ॥
तथा कथां शुभां श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य धीमतः ॥
विस्मिताः समपद्यन्त पुराणस्य निवेदनात् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā kurūṇāṃ pravaro nṛpaḥ ||
uvāca vacanaṃ dhīmān paramaṃ paramadyutiḥ ||
kasmin dharme mayā stheyaṃ prajāḥ saṃrakṣatā mune ||
kathaṃ ca vartamāno vai na cyaveyaṃ svadharmataḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
dayāvān sarvabhūteṣu hito rakto 'nasūyakaḥ ||
apatyānām iva sveṣāṃ prajānāṃ rakṣaṇe rataḥ ||
cara dharmaṃ tyajādharmaṃ pitṝn devāṃś ca pūjaya ||
pramādād yat kṛtaṃ te 'bhūt saṃyag dānena taj jaya ||
alaṃ te mānam āśritya satataṃ paravān bhava ||
vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ modamānaḥ sukhī bhava ||
eṣa bhūto bhaviṣyaś ca dharmas te samudīritaḥ ||
na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid atītānāgataṃ bhuvi ||
tasmād imaṃ parikleśaṃ tvaṃ tāta hṛdi mā kṛthāḥ ||
eṣa kālo mahābāho api sarvadivaukasām ||
muhyanti hi prajās tāta kālenābhipracoditāḥ ||
mā ca te 'tra vicāro bhūd yan mayoktaṃ tavānagha ||
atiśaṅkya vaco hy etad dharmalopo bhavet tava ||
jāto 'si prathite vaṃśe kurūṇāṃ bharatarṣabha ||
karmaṇā manasā vācā sarvam etat samācara ||
yudhiṣṭhira uvāca
yat tvayoktaṃ dvijaśreṣṭha vākyaṃ śrutimanoharam ||
tathā kariṣye yatnena bhavataḥ śāsanaṃ vibho ||
na me lobho 'sti viprendra na bhayaṃ na ca matsaraḥ ||
kariṣyāmi hi tat sarvam uktaṃ yat te mayi prabho ||
vaiśaṃpāyana uvāca
śrutvā tu vacanaṃ tasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ ||
prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā rājan sahitāḥ śārṅgadhanvanā ||
tathā kathāṃ śubhāṃ śrutvā mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ ||
vismitāḥ samapadyanta purāṇasya nivedanāt ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा कुरूणां प्रवरो नृपः ॥ उवाच वचनं धीमान् परमं परमद्युतिः ॥ कस्मिन् धर्मे मया स्थेयं प्रजाः संरक्षता मुने ॥ कथं च वर्तमानो वै न च्यवेयं स्वधर्मतः ॥ मार्कण्डेय उवाच दयावान् सर्वभूतेषु हितो रक्तो ऽनसूयकः ॥ अपत्यानाम् इव स्वेषां प्रजानां रक्षणे रतः ॥ चर धर्मं त्यजाधर्मं पितॄन् देवांश् च पूजय ॥ प्रमादाद् यत् कृतं ते ऽभूत् संयग् दानेन तज् जय ॥ अलं ते मानम् आश्रित्य सततं परवान् भव ॥ विजित्य पृथिवीं सर्वां मोदमानः सुखी भव ॥ एष भूतो भविष्यश् च धर्मस् ते समुदीरितः ॥ न ते ऽस्त्य् अविदितं किं चिद् अतीतानागतं भुवि ॥ तस्माद् इमं परिक्लेशं त्वं तात हृदि मा कृथाः ॥ एष कालो महाबाहो अपि सर्वदिवौकसाम् ॥ मुह्यन्ति हि प्रजास् तात कालेनाभिप्रचोदिताः ॥ मा च ते ऽत्र विचारो भूद् यन् मयोक्तं तवानघ ॥ अतिशङ्क्य वचो ह्य् एतद् धर्मलोपो भवेत् तव ॥ जातो ऽसि प्रथिते वंशे कुरूणां भरतर्षभ ॥ कर्मणा मनसा वाचा सर्वम् एतत् समाचर ॥ युधिष्ठिर उवाच यत् त्वयोक्तं द्विजश्रेष्ठ वाक्यं श्रुतिमनोहरम् ॥ तथा करिष्ये यत्नेन भवतः शासनं विभो ॥ न मे लोभो ऽस्ति विप्रेन्द्र न भयं न च मत्सरः ॥ करिष्यामि हि तत् सर्वम् उक्तं यत् ते मयि प्रभो ॥ वैशंपायन उवाच श्रुत्वा तु वचनं तस्य पाण्डवस्य महात्मनः ॥ प्रहृष्टाः पाण्डवा राजन् सहिताः शार्ङ्गधन्वना ॥ तथा कथां शुभां श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य धीमतः ॥ विस्मिताः समपद्यन्त पुराणस्य निवेदनात् ॥vaiśaṃpāyana uvāca mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā kurūṇāṃ pravaro nṛpaḥ || uvāca vacanaṃ dhīmān paramaṃ paramadyutiḥ || kasmin dharme mayā stheyaṃ prajāḥ saṃrakṣatā mune || kathaṃ ca vartamāno vai na cyaveyaṃ svadharmataḥ || mārkaṇḍeya uvāca dayāvān sarvabhūteṣu hito rakto 'nasūyakaḥ || apatyānām iva sveṣāṃ prajānāṃ rakṣaṇe rataḥ || cara dharmaṃ tyajādharmaṃ pitṝn devāṃś ca pūjaya || pramādād yat kṛtaṃ te 'bhūt saṃyag dānena taj jaya || alaṃ te mānam āśritya satataṃ paravān bhava || vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ modamānaḥ sukhī bhava || eṣa bhūto bhaviṣyaś ca dharmas te samudīritaḥ || na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid atītānāgataṃ bhuvi || tasmād imaṃ parikleśaṃ tvaṃ tāta hṛdi mā kṛthāḥ || eṣa kālo mahābāho api sarvadivaukasām || muhyanti hi prajās tāta kālenābhipracoditāḥ || mā ca te 'tra vicāro bhūd yan mayoktaṃ tavānagha || atiśaṅkya vaco hy etad dharmalopo bhavet tava || jāto 'si prathite vaṃśe kurūṇāṃ bharatarṣabha || karmaṇā manasā vācā sarvam etat samācara || yudhiṣṭhira uvāca yat tvayoktaṃ dvijaśreṣṭha vākyaṃ śrutimanoharam || tathā kariṣye yatnena bhavataḥ śāsanaṃ vibho || na me lobho 'sti viprendra na bhayaṃ na ca matsaraḥ || kariṣyāmi hi tat sarvam uktaṃ yat te mayi prabho || vaiśaṃpāyana uvāca śrutvā tu vacanaṃ tasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ || prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā rājan sahitāḥ śārṅgadhanvanā || tathā kathāṃ śubhāṃ śrutvā mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ || vismitāḥ samapadyanta purāṇasya nivedanāt ||Yudhishthira asks in what dharma he should stand while protecting his subjects; Markandeya bids him be compassionate toward all beings, benevolent, gentle, free from envy, to protect his subjects as his own children, to practice dharma and reject adharma, to honor the ancestors and the gods, to overcome mistakes through proper giving, not to rely on pride, to remain ever subject to dharma, not to grieve and not to question too much, lest he lose dharma; Yudhishthira promises to act thus without greed, fear, or envy, and the Pandavas together with Krishna rejoice and marvel at the account.

अनुवाद

Yudhishthira said: "In what dharma should I stand when I protect my subjects?" Markandeya answered: "Be compassionate toward all beings, be of use to them, be gentle and free of envy. Protect your subjects as your own children. Practice dharma and abandon adharma; honor the ancestors and the gods. Overcome your mistakes through proper giving. Do not rely on pride; remain ever subject to dharma. Having conquered the earth, be happy. Do not grieve: time bewilders even the gods. Do not question too much, lest you lose dharma in words. You were born into the illustrious line of the Kurus; do this in deed, in thought, and in speech." Yudhishthira said: "I will act as you have instructed, without greed, fear, or envy." Then the Pandavas together with Krishna rejoiced, and all were astonished by Markandeya's ancient account.

भाष्य

The dharma of a king is stated without embellishment: compassion, protection, giving, reverence, and freedom from envy. Yudhishthira accepts not a theory of power but a practice of service.

संस्करण

947b14424ec5 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:19:46 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN