महाभारत 3.193.21-27

देवनागरी

क्रूरस्य स्वपतस् तस्य वालुकान्तर्हितस्य वै ॥
संवत्सरस्य पर्यन्ते निःश्वासः संप्रवर्तते ॥
यदा तदा भूश् चलति सशैलवनकानना ॥
तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् ॥
आदित्यपथम् आवृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् ॥
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं सधूमं ह्य् अतिदारुणम् ॥
तेन राजन् न शक्नोमि तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे ॥
तं विनाशय राजेन्द्र लोकानां हितकाम्यया ॥
लोकाः स्वस्था भवन्त्व् अद्य तस्मिन् विनिहते ऽसुरे ॥
त्वं हि तस्य विनाशाय पर्याप्त इति मे मतिः ॥
तेजसा तव तेजश् च विष्णुर् आप्याययिष्यति ॥
विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्वं ततो वधे ॥
यस् तं महासुरं रौद्रं वधिष्यति महीपतिः ॥
तेजस् तं वैष्णवम् इति प्रवेक्ष्यति दुरासदम् ॥
तत् तेजस् त्वं समाधाय राजेन्द्र भुवि दुःसहम् ॥
तं निषूदय संदुष्टं दैत्यं रौद्रपराक्रमम् ॥
न हि धुन्धुर् महातेजास् तेजसाल्पेन शक्यते ॥
निर्दग्धुं पृथिवीपाल स हि वर्षशतैर् अपि ॥

लिप्यंतरण (IAST)

krūrasya svapatas tasya vālukāntarhitasya vai ||
saṃvatsarasya paryante niḥśvāsaḥ saṃpravartate ||
yadā tadā bhūś calati saśailavanakānanā ||
tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat ||
ādityapatham āvṛtya saptāhaṃ bhūmikampanam ||
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ sadhūmaṃ hy atidāruṇam ||
tena rājan na śaknomi tasmin sthātuṃ sva āśrame ||
taṃ vināśaya rājendra lokānāṃ hitakāmyayā ||
lokāḥ svasthā bhavantv adya tasmin vinihate 'sure ||
tvaṃ hi tasya vināśāya paryāpta iti me matiḥ ||
tejasā tava tejaś ca viṣṇur āpyāyayiṣyati ||
viṣṇunā ca varo datto mama pūrvaṃ tato vadhe ||
yas taṃ mahāsuraṃ raudraṃ vadhiṣyati mahīpatiḥ ||
tejas taṃ vaiṣṇavam iti pravekṣyati durāsadam ||
tat tejas tvaṃ samādhāya rājendra bhuvi duḥsaham ||
taṃ niṣūdaya saṃduṣṭaṃ daityaṃ raudraparākramam ||
na hi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate ||
nirdagdhuṃ pṛthivīpāla sa hi varṣaśatair api ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

क्रूरस्य स्वपतस् तस्य वालुकान्तर्हितस्य वै ॥ संवत्सरस्य पर्यन्ते निःश्वासः संप्रवर्तते ॥ यदा तदा भूश् चलति सशैलवनकानना ॥ तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् ॥ आदित्यपथम् आवृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् ॥ सविस्फुलिङ्गं सज्वालं सधूमं ह्य् अतिदारुणम् ॥ तेन राजन् न शक्नोमि तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे ॥ तं विनाशय राजेन्द्र लोकानां हितकाम्यया ॥ लोकाः स्वस्था भवन्त्व् अद्य तस्मिन् विनिहते ऽसुरे ॥ त्वं हि तस्य विनाशाय पर्याप्त इति मे मतिः ॥ तेजसा तव तेजश् च विष्णुर् आप्याययिष्यति ॥ विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्वं ततो वधे ॥ यस् तं महासुरं रौद्रं वधिष्यति महीपतिः ॥ तेजस् तं वैष्णवम् इति प्रवेक्ष्यति दुरासदम् ॥ तत् तेजस् त्वं समाधाय राजेन्द्र भुवि दुःसहम् ॥ तं निषूदय संदुष्टं दैत्यं रौद्रपराक्रमम् ॥ न हि धुन्धुर् महातेजास् तेजसाल्पेन शक्यते ॥ निर्दग्धुं पृथिवीपाल स हि वर्षशतैर् अपि ॥krūrasya svapatas tasya vālukāntarhitasya vai || saṃvatsarasya paryante niḥśvāsaḥ saṃpravartate || yadā tadā bhūś calati saśailavanakānanā || tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat || ādityapatham āvṛtya saptāhaṃ bhūmikampanam || savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ sadhūmaṃ hy atidāruṇam || tena rājan na śaknomi tasmin sthātuṃ sva āśrame || taṃ vināśaya rājendra lokānāṃ hitakāmyayā || lokāḥ svasthā bhavantv adya tasmin vinihate 'sure || tvaṃ hi tasya vināśāya paryāpta iti me matiḥ || tejasā tava tejaś ca viṣṇur āpyāyayiṣyati || viṣṇunā ca varo datto mama pūrvaṃ tato vadhe || yas taṃ mahāsuraṃ raudraṃ vadhiṣyati mahīpatiḥ || tejas taṃ vaiṣṇavam iti pravekṣyati durāsadam || tat tejas tvaṃ samādhāya rājendra bhuvi duḥsaham || taṃ niṣūdaya saṃduṣṭaṃ daityaṃ raudraparākramam || na hi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate || nirdagdhuṃ pṛthivīpāla sa hi varṣaśatair api ||Each year, when Dhundhu breathes in the sands, the earth trembles together with its mountains and forests, great dust blots out the path of the sun, and for seven days the earthquake continues, with sparks, flames, and smoke; therefore Uttanka cannot live in his ashrama; he asks the king to destroy the asura for the good of the worlds, because Vishnu will fill him with His own power, as He once promised Uttanka, and without this Vaishnava power Dhundhu cannot be burned even in a hundred years.

अनुवाद

Uttanka continued: 'When, at the end of the year, he breathes, the earth trembles together with its mountains, forests, and groves. His breath raises a great cloud of dust that blots out the path of the sun; for seven days the earthquake continues, with sparks, flames, and terrible smoke. Therefore, O king, I cannot live in my ashrama. Destroy him for the good of the worlds, and let the worlds find peace. You are sufficient for his destruction, for Vishnu will augment your might with His own might. Vishnu once granted me a boon: into the king who slays this dreadful asura will enter an irresistible Vaishnava power. Without such power, Dhundhu cannot be burned even in a hundred years.'

भाष्य

The victory over Dhundhu will not be a mere feat of arms, but an act of Vishnu working through the king. True kshatriya strength becomes transparent to divine power.

संस्करण

79e5f764af5a · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:17:03 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN