महाभारत 3.194.1-7

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
स एवम् उक्तो राजर्षिर् उत्तङ्केनापराजितः ॥
उत्तङ्कं कौरवश्रेष्ठ कृताञ्जलिर् अथाब्रवीत् ॥
न ते ऽभिगमनं ब्रह्मन् मोघम् एतद् भविष्यति ॥
पुत्रो ममायं भगवन् कुवलाश्व इति स्मृतः ॥
धृतिमान् क्षिप्रकारी च वीर्येणाप्रतिमो भुवि ॥
प्रियं वै सर्वम् एतत् ते करिष्यति न संशयः ॥
पुत्रैः परिवृतः सर्वैः शूरैः परिघबाहुभिः ॥
विसर्जयस्व मां ब्रह्मन् न्यस्तशस्त्रो ऽस्मि सांप्रतम् ॥
तथास्त्व् इति च तेनोक्तो मुनिनामिततेजसा ॥
स तम् आदिश्य तनयम् उत्तङ्काय महात्मने ॥
क्रियताम् इति राजर्षिर् जगाम वनम् उत्तमम् ॥
युधिष्ठिर उवाच
क एष भगवन् दैत्यो महावीर्यस् तपोधन ॥
कस्य पुत्रो ऽथ नप्ता वा एतद् इच्छामि वेदितुम् ॥
एवं महाबलो दैत्यो न श्रुतो मे तपोधन ॥
एतद् इच्छामि भगवन् याथातथ्येन वेदितुम् ॥
सर्वम् एव महाप्राज्ञ विस्तरेण तपोधन ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
sa evam ukto rājarṣir uttaṅkenāparājitaḥ ||
uttaṅkaṃ kauravaśreṣṭha kṛtāñjalir athābravīt ||
na te 'bhigamanaṃ brahman mogham etad bhaviṣyati ||
putro mamāyaṃ bhagavan kuvalāśva iti smṛtaḥ ||
dhṛtimān kṣiprakārī ca vīryeṇāpratimo bhuvi ||
priyaṃ vai sarvam etat te kariṣyati na saṃśayaḥ ||
putraiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ śūraiḥ parighabāhubhiḥ ||
visarjayasva māṃ brahman nyastaśastro 'smi sāṃpratam ||
tathāstv iti ca tenokto munināmitatejasā ||
sa tam ādiśya tanayam uttaṅkāya mahātmane ||
kriyatām iti rājarṣir jagāma vanam uttamam ||
yudhiṣṭhira uvāca
ka eṣa bhagavan daityo mahāvīryas tapodhana ||
kasya putro 'tha naptā vā etad icchāmi veditum ||
evaṃ mahābalo daityo na śruto me tapodhana ||
etad icchāmi bhagavan yāthātathyena veditum ||
sarvam eva mahāprājña vistareṇa tapodhana ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच स एवम् उक्तो राजर्षिर् उत्तङ्केनापराजितः ॥ उत्तङ्कं कौरवश्रेष्ठ कृताञ्जलिर् अथाब्रवीत् ॥ न ते ऽभिगमनं ब्रह्मन् मोघम् एतद् भविष्यति ॥ पुत्रो ममायं भगवन् कुवलाश्व इति स्मृतः ॥ धृतिमान् क्षिप्रकारी च वीर्येणाप्रतिमो भुवि ॥ प्रियं वै सर्वम् एतत् ते करिष्यति न संशयः ॥ पुत्रैः परिवृतः सर्वैः शूरैः परिघबाहुभिः ॥ विसर्जयस्व मां ब्रह्मन् न्यस्तशस्त्रो ऽस्मि सांप्रतम् ॥ तथास्त्व् इति च तेनोक्तो मुनिनामिततेजसा ॥ स तम् आदिश्य तनयम् उत्तङ्काय महात्मने ॥ क्रियताम् इति राजर्षिर् जगाम वनम् उत्तमम् ॥ युधिष्ठिर उवाच क एष भगवन् दैत्यो महावीर्यस् तपोधन ॥ कस्य पुत्रो ऽथ नप्ता वा एतद् इच्छामि वेदितुम् ॥ एवं महाबलो दैत्यो न श्रुतो मे तपोधन ॥ एतद् इच्छामि भगवन् याथातथ्येन वेदितुम् ॥ सर्वम् एव महाप्राज्ञ विस्तरेण तपोधन ॥mārkaṇḍeya uvāca sa evam ukto rājarṣir uttaṅkenāparājitaḥ || uttaṅkaṃ kauravaśreṣṭha kṛtāñjalir athābravīt || na te 'bhigamanaṃ brahman mogham etad bhaviṣyati || putro mamāyaṃ bhagavan kuvalāśva iti smṛtaḥ || dhṛtimān kṣiprakārī ca vīryeṇāpratimo bhuvi || priyaṃ vai sarvam etat te kariṣyati na saṃśayaḥ || putraiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ śūraiḥ parighabāhubhiḥ || visarjayasva māṃ brahman nyastaśastro 'smi sāṃpratam || tathāstv iti ca tenokto munināmitatejasā || sa tam ādiśya tanayam uttaṅkāya mahātmane || kriyatām iti rājarṣir jagāma vanam uttamam || yudhiṣṭhira uvāca ka eṣa bhagavan daityo mahāvīryas tapodhana || kasya putro 'tha naptā vā etad icchāmi veditum || evaṃ mahābalo daityo na śruto me tapodhana || etad icchāmi bhagavan yāthātathyena veditum || sarvam eva mahāprājña vistareṇa tapodhana ||Brihadashva answers Uttanka that the request will not be in vain: his son Kuvalashva, steadfast, swift in action and unmatched in valor, will do what pleases the sage; the king, having laid down his weapons, entrusts his son to Uttanka and departs into the forest; Yudhishthira asks to be told in detail who this mighty Dhundhu is, whose son or grandson he is.

अनुवाद

Brihadashva, joining his palms, said to Uttanka: 'Your coming will not be in vain. Here is my son Kuvalashva: steadfast, swift in action, unmatched in valor on earth. He will do everything dear to you. Release me, brahmana: I have now laid down my weapons.' The sage agreed, and Brihadashva, having entrusted his son to Uttanka, departed into the finest forest. Then Yudhishthira asked Markandeya who this Dhundhu was, so great in strength, whose son or grandson he was, and asked him to tell everything in detail.

भाष्य

Brihadashva does not abandon his duty but hands it to a worthy heir. Withdrawal into the forest becomes rightful only once the protection of the world has been carried forward.

संस्करण

99ec322fa6e3 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:17:03 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN