महाभारत 3.198.39-56

देवनागरी

शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता ॥
यथार्हं प्रतिपूजा च सर्वभूतेषु वै दया ॥
त्यागान् नान्यत्र मर्त्यानां गुणास् तिष्ठन्ति पूरुषे ॥
मृषावादं परिहरेत् कुर्यात् प्रियम् अयाचितः ॥
न च कामान् न संरम्भान् न द्वेषाद् धर्मम् उत्सृजेत् ॥
प्रिये नातिभृशं हृष्येद् अप्रिये न च संज्वरेत् ॥
न मुह्येद् अर्थकृच्छ्रेषु न च धर्मं परित्यजेत् ॥
कर्म चेत् किं चिद् अन्यत् स्याद् इतरन् न समाचरेत् ॥
यत् कल्याणम् अभिध्यायेत् तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥
न पापं प्रति पापः स्यात् साधुर् एव सदा भवेत् ॥
आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुम् इच्छति ॥
कर्म चैतद् असाधूनां वृजिनानाम् असाधुवत् ॥
न धर्मो ऽस्तीति मन्वानाः शुचीन् अवहसन्ति ये ॥
अश्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशयः ॥
महादृतिर् इवाध्मातः पापो भवति नित्यदा ॥
मूढानाम् अवलिप्तानाम् असारं भाषितं भवेत् ॥
दर्शयत्य् अन्तरात्मानं दिवा रूपम् इवांशुमान् ॥
न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया ॥
अपि चेह मृजा हीनः कृतविद्यः प्रकाशते ॥
अब्रुवन् कस्य चिन् निन्दाम् आत्मपूजाम् अवर्णयन् ॥
न कश् चिद् गुणसंपन्नः प्रकाशो भुवि दृश्यते ॥
विकर्मणा तप्यमानः पापाद् विपरिमुच्यते ॥
नैतत् कुर्यां पुनर् इति द्वितीयात् परिमुच्यते ॥
कर्मणा येन तेनेह पापाद् द्विजवरोत्तम ॥
एवं श्रुतिर् इयं ब्रह्मन् धर्मेषु परिदृश्यते ॥
पापान्य् अबुद्ध्वेह पुरा कृतानि; प्राग् धर्मशीलो विनिहन्ति पश्चात् ॥
धर्मो ब्रह्मन् नुदते पूरुषाणां; यत् कुर्वते पापम् इह प्रमादात् ॥
पापं कृत्वा हि मन्येत नाहम् अस्मीति पूरुषः ॥
चिकीर्षेद् एव कल्याणं श्रद्दधानो ऽनसूयकः ॥
वसनस्येव छिद्राणि साधूनां विवृणोति यः ॥
पापं चेत् पुरुषः कृत्वा कल्याणम् अभिपद्यते ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रैर् इव चन्द्रमाः ॥
यथादित्यः समुद्यन् वै तमः सर्वं व्यपोहति ॥
एवं कल्याणम् आतिष्ठन् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
पापानां विद्ध्य् अधिष्ठानं लोभम् एव द्विजोत्तम ॥
लुब्धाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः ॥
अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः ॥
तेषां दमः पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रिताः ॥
सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः ॥
मार्कण्डेय उवाच
स तु विप्रो महाप्राज्ञो धर्मव्याधम् अपृच्छत ॥
शिष्टाचारं कथम् अहं विद्याम् इति नरोत्तम ॥
एतन् महामते व्याध प्रब्रवीहि यथातथम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dharmanityatā ||
yathārhaṃ pratipūjā ca sarvabhūteṣu vai dayā ||
tyāgān nānyatra martyānāṃ guṇās tiṣṭhanti pūruṣe ||
mṛṣāvādaṃ pariharet kuryāt priyam ayācitaḥ ||
na ca kāmān na saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet ||
priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed apriye na ca saṃjvaret ||
na muhyed arthakṛcchreṣu na ca dharmaṃ parityajet ||
karma cet kiṃ cid anyat syād itaran na samācaret ||
yat kalyāṇam abhidhyāyet tatrātmānaṃ niyojayet ||
na pāpaṃ prati pāpaḥ syāt sādhur eva sadā bhavet ||
ātmanaiva hataḥ pāpo yaḥ pāpaṃ kartum icchati ||
karma caitad asādhūnāṃ vṛjinānām asādhuvat ||
na dharmo 'stīti manvānāḥ śucīn avahasanti ye ||
aśraddadhānā dharmasya te naśyanti na saṃśayaḥ ||
mahādṛtir ivādhmātaḥ pāpo bhavati nityadā ||
mūḍhānām avaliptānām asāraṃ bhāṣitaṃ bhavet ||
darśayaty antarātmānaṃ divā rūpam ivāṃśumān ||
na loke rājate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā ||
api ceha mṛjā hīnaḥ kṛtavidyaḥ prakāśate ||
abruvan kasya cin nindām ātmapūjām avarṇayan ||
na kaś cid guṇasaṃpannaḥ prakāśo bhuvi dṛśyate ||
vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpād viparimucyate ||
naitat kuryāṃ punar iti dvitīyāt parimucyate ||
karmaṇā yena teneha pāpād dvijavarottama ||
evaṃ śrutir iyaṃ brahman dharmeṣu paridṛśyate ||
pāpāny abuddhveha purā kṛtāni; prāg dharmaśīlo vinihanti paścāt ||
dharmo brahman nudate pūruṣāṇāṃ; yat kurvate pāpam iha pramādāt ||
pāpaṃ kṛtvā hi manyeta nāham asmīti pūruṣaḥ ||
cikīrṣed eva kalyāṇaṃ śraddadhāno 'nasūyakaḥ ||
vasanasyeva chidrāṇi sādhūnāṃ vivṛṇoti yaḥ ||
pāpaṃ cet puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇam abhipadyate ||
mucyate sarvapāpebhyo mahābhrair iva candramāḥ ||
yathādityaḥ samudyan vai tamaḥ sarvaṃ vyapohati ||
evaṃ kalyāṇam ātiṣṭhan sarvapāpaiḥ pramucyate ||
pāpānāṃ viddhy adhiṣṭhānaṃ lobham eva dvijottama ||
lubdhāḥ pāpaṃ vyavasyanti narā nātibahuśrutāḥ ||
adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ ||
teṣāṃ damaḥ pavitrāṇi pralāpā dharmasaṃśritāḥ ||
sarvaṃ hi vidyate teṣu śiṣṭācāraḥ sudurlabhaḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
sa tu vipro mahāprājño dharmavyādham apṛcchata ||
śiṣṭācāraṃ katham ahaṃ vidyām iti narottama ||
etan mahāmate vyādha prabravīhi yathātatham ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता ॥ यथार्हं प्रतिपूजा च सर्वभूतेषु वै दया ॥ त्यागान् नान्यत्र मर्त्यानां गुणास् तिष्ठन्ति पूरुषे ॥ मृषावादं परिहरेत् कुर्यात् प्रियम् अयाचितः ॥ न च कामान् न संरम्भान् न द्वेषाद् धर्मम् उत्सृजेत् ॥ प्रिये नातिभृशं हृष्येद् अप्रिये न च संज्वरेत् ॥ न मुह्येद् अर्थकृच्छ्रेषु न च धर्मं परित्यजेत् ॥ कर्म चेत् किं चिद् अन्यत् स्याद् इतरन् न समाचरेत् ॥ यत् कल्याणम् अभिध्यायेत् तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥ न पापं प्रति पापः स्यात् साधुर् एव सदा भवेत् ॥ आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुम् इच्छति ॥ कर्म चैतद् असाधूनां वृजिनानाम् असाधुवत् ॥ न धर्मो ऽस्तीति मन्वानाः शुचीन् अवहसन्ति ये ॥ अश्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशयः ॥ महादृतिर् इवाध्मातः पापो भवति नित्यदा ॥ मूढानाम् अवलिप्तानाम् असारं भाषितं भवेत् ॥ दर्शयत्य् अन्तरात्मानं दिवा रूपम् इवांशुमान् ॥ न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया ॥ अपि चेह मृजा हीनः कृतविद्यः प्रकाशते ॥ अब्रुवन् कस्य चिन् निन्दाम् आत्मपूजाम् अवर्णयन् ॥ न कश् चिद् गुणसंपन्नः प्रकाशो भुवि दृश्यते ॥ विकर्मणा तप्यमानः पापाद् विपरिमुच्यते ॥ नैतत् कुर्यां पुनर् इति द्वितीयात् परिमुच्यते ॥ कर्मणा येन तेनेह पापाद् द्विजवरोत्तम ॥ एवं श्रुतिर् इयं ब्रह्मन् धर्मेषु परिदृश्यते ॥ पापान्य् अबुद्ध्वेह पुरा कृतानि; प्राग् धर्मशीलो विनिहन्ति पश्चात् ॥ धर्मो ब्रह्मन् नुदते पूरुषाणां; यत् कुर्वते पापम् इह प्रमादात् ॥ पापं कृत्वा हि मन्येत नाहम् अस्मीति पूरुषः ॥ चिकीर्षेद् एव कल्याणं श्रद्दधानो ऽनसूयकः ॥ वसनस्येव छिद्राणि साधूनां विवृणोति यः ॥ पापं चेत् पुरुषः कृत्वा कल्याणम् अभिपद्यते ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रैर् इव चन्द्रमाः ॥ यथादित्यः समुद्यन् वै तमः सर्वं व्यपोहति ॥ एवं कल्याणम् आतिष्ठन् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ पापानां विद्ध्य् अधिष्ठानं लोभम् एव द्विजोत्तम ॥ लुब्धाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः ॥ अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः ॥ तेषां दमः पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रिताः ॥ सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः ॥ मार्कण्डेय उवाच स तु विप्रो महाप्राज्ञो धर्मव्याधम् अपृच्छत ॥ शिष्टाचारं कथम् अहं विद्याम् इति नरोत्तम ॥ एतन् महामते व्याध प्रब्रवीहि यथातथम् ॥śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dharmanityatā || yathārhaṃ pratipūjā ca sarvabhūteṣu vai dayā || tyāgān nānyatra martyānāṃ guṇās tiṣṭhanti pūruṣe || mṛṣāvādaṃ pariharet kuryāt priyam ayācitaḥ || na ca kāmān na saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet || priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed apriye na ca saṃjvaret || na muhyed arthakṛcchreṣu na ca dharmaṃ parityajet || karma cet kiṃ cid anyat syād itaran na samācaret || yat kalyāṇam abhidhyāyet tatrātmānaṃ niyojayet || na pāpaṃ prati pāpaḥ syāt sādhur eva sadā bhavet || ātmanaiva hataḥ pāpo yaḥ pāpaṃ kartum icchati || karma caitad asādhūnāṃ vṛjinānām asādhuvat || na dharmo 'stīti manvānāḥ śucīn avahasanti ye || aśraddadhānā dharmasya te naśyanti na saṃśayaḥ || mahādṛtir ivādhmātaḥ pāpo bhavati nityadā || mūḍhānām avaliptānām asāraṃ bhāṣitaṃ bhavet || darśayaty antarātmānaṃ divā rūpam ivāṃśumān || na loke rājate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā || api ceha mṛjā hīnaḥ kṛtavidyaḥ prakāśate || abruvan kasya cin nindām ātmapūjām avarṇayan || na kaś cid guṇasaṃpannaḥ prakāśo bhuvi dṛśyate || vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpād viparimucyate || naitat kuryāṃ punar iti dvitīyāt parimucyate || karmaṇā yena teneha pāpād dvijavarottama || evaṃ śrutir iyaṃ brahman dharmeṣu paridṛśyate || pāpāny abuddhveha purā kṛtāni; prāg dharmaśīlo vinihanti paścāt || dharmo brahman nudate pūruṣāṇāṃ; yat kurvate pāpam iha pramādāt || pāpaṃ kṛtvā hi manyeta nāham asmīti pūruṣaḥ || cikīrṣed eva kalyāṇaṃ śraddadhāno 'nasūyakaḥ || vasanasyeva chidrāṇi sādhūnāṃ vivṛṇoti yaḥ || pāpaṃ cet puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇam abhipadyate || mucyate sarvapāpebhyo mahābhrair iva candramāḥ || yathādityaḥ samudyan vai tamaḥ sarvaṃ vyapohati || evaṃ kalyāṇam ātiṣṭhan sarvapāpaiḥ pramucyate || pāpānāṃ viddhy adhiṣṭhānaṃ lobham eva dvijottama || lubdhāḥ pāpaṃ vyavasyanti narā nātibahuśrutāḥ || adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ || teṣāṃ damaḥ pavitrāṇi pralāpā dharmasaṃśritāḥ || sarvaṃ hi vidyate teṣu śiṣṭācāraḥ sudurlabhaḥ || mārkaṇḍeya uvāca sa tu vipro mahāprājño dharmavyādham apṛcchata || śiṣṭācāraṃ katham ahaṃ vidyām iti narottama || etan mahāmate vyādha prabravīhi yathātatham ||Dharmavyadha lists the qualities: constant giving of food according to one's means, patience, fidelity to dharma, honoring others as they deserve, compassion for all beings, avoidance of falsehood, unasked-for kindness, not abandoning dharma out of desire, anger, or hatred, equanimity in pleasant and unpleasant things, choosing the better course of action, and not repaying evil with evil; he says that unbelievers who mock the pure perish; an evil man reveals himself, while the wise shine even without self-praise; remorse and the resolve not to repeat evil free one from sin, and goodness, like the sun, dispels darkness; the root of sin is greed, and unrighteousness can hide under the guise of dharma; the brahmin asks how he may recognize the conduct of the good.

अनुवाद

Dharmavyadha continued: 'Constant giving of food according to one's means, patience, fidelity to dharma, honoring others as they deserve, and compassion for all beings -- these are the qualities. One should avoid falsehood, do what is pleasing without being asked, and not abandon dharma out of desire, anger, or hatred. In pleasant things one should not rejoice excessively, nor burn in unpleasant ones; in hardship one must not lose one's reason or one's dharma. If there is a better course of action, do not do the worse one; direct yourself toward the good. Do not repay evil with evil; let the good man remain good. Those who think there is no dharma, and who mock the pure, perish. A fool does not shine through self-praise, while the wise man is evident even without adornment. One who, having done wrong, repents and says, "I will not do this again," is freed; one who takes up the good is freed from sins, as the moon is freed from clouds and the sun from darkness. Know greed to be the root of sins. Under the appearance of dharma, unrighteousness may lie concealed, as a well is concealed by grass.' Then the brahmin asked: 'How am I to recognize the conduct of the good?'

भाष्य

The hunter's teaching is practical: do not repay evil with evil, hold to dharma in hardship, and recognize greed beneath a religious mask. In this way the subtlety of dharma becomes a test of the heart.

संस्करण

2a6440b052ca · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:17:03 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN