महाभारत 3.198.79-94

देवनागरी

पारणं चापि विद्यानां तीर्थानाम् अवगाहनम् ॥
क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम् ॥
सर्वभूतदयावन्तो अहिंसानिरताः सदा ॥
परुषं न प्रभाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः ॥
शुभानाम् अशुभानां च कर्मणां फलसंचये ॥
विपाकम् अभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥
न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः ॥
सन्तः स्वर्गजितः शुक्लाः संनिविष्टाश् च सत्पथे ॥
दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः ॥
सर्वभूतदयावन्तस् ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥
सर्वपूज्याः श्रुतधनास् तथैव च तपस्विनः ॥
दाननित्याः सुखांल् लोकान् आप्नुवन्तीह च श्रियम् ॥
पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः ॥
अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः ॥
लोकयात्रां च पश्यन्तो धर्मम् आत्महितानि च ॥
एवं सन्तो वर्तमाना एधन्ते शाश्वतीः समाः ॥
अहिंसा सत्यवचनम् आनृशंस्यम् अथार्जवम् ॥
अद्रोहो नातिमानश् च ह्रीस् तितिक्षा दमः शमः ॥
धीमन्तो धृतिमन्तश् च भूतानाम् अनुकम्पकाः ॥
अकामद्वेषसंयुक्तास् ते सन्तो लोकसत्कृताः ॥
त्रीण्य् एव तु पदान्य् आहुः सतां वृत्तम् अनुत्तमम् ॥
न द्रुह्येच् चैव दद्याच् च सत्यं चैव सदा वदेत् ॥
सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः ॥
गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानम् उत्तमम् ॥
शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः ॥
अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ॥
कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम् ॥
कर्मणा श्रुतसंपन्नं सतां मार्गम् अनुत्तमम् ॥
शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं धर्मेष्व् अतन्द्रिताः ॥
प्रज्ञाप्रासादम् आरुह्य मुह्यतो महतो जनान् ॥
प्रेक्षन्तो लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम ॥
अतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजवरोत्तम ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ॥
शिष्टाचारगुणान् ब्रह्मन् पुरस्कृत्य द्विजर्षभ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

pāraṇaṃ cāpi vidyānāṃ tīrthānām avagāhanam ||
kṣamā satyārjavaṃ śaucaṃ śiṣṭācāranidarśanam ||
sarvabhūtadayāvanto ahiṃsāniratāḥ sadā ||
paruṣaṃ na prabhāṣante sadā santo dvijapriyāḥ ||
śubhānām aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye ||
vipākam abhijānanti te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ ||
nyāyopetā guṇopetāḥ sarvalokahitaiṣiṇaḥ ||
santaḥ svargajitaḥ śuklāḥ saṃniviṣṭāś ca satpathe ||
dātāraḥ saṃvibhaktāro dīnānugrahakāriṇaḥ ||
sarvabhūtadayāvantas te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ ||
sarvapūjyāḥ śrutadhanās tathaiva ca tapasvinaḥ ||
dānanityāḥ sukhāṃl lokān āpnuvantīha ca śriyam ||
pīḍayā ca kalatrasya bhṛtyānāṃ ca samāhitāḥ ||
atiśaktyā prayacchanti santaḥ sadbhiḥ samāgatāḥ ||
lokayātrāṃ ca paśyanto dharmam ātmahitāni ca ||
evaṃ santo vartamānā edhante śāśvatīḥ samāḥ ||
ahiṃsā satyavacanam ānṛśaṃsyam athārjavam ||
adroho nātimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ ||
dhīmanto dhṛtimantaś ca bhūtānām anukampakāḥ ||
akāmadveṣasaṃyuktās te santo lokasatkṛtāḥ ||
trīṇy eva tu padāny āhuḥ satāṃ vṛttam anuttamam ||
na druhyec caiva dadyāc ca satyaṃ caiva sadā vadet ||
sarvatra ca dayāvantaḥ santaḥ karuṇavedinaḥ ||
gacchantīha susaṃtuṣṭā dharmyaṃ panthānam uttamam ||
śiṣṭācārā mahātmāno yeṣāṃ dharmaḥ suniścitaḥ ||
anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā ||
kāmakrodhaparityāgaḥ śiṣṭācāraniṣevaṇam ||
karmaṇā śrutasaṃpannaṃ satāṃ mārgam anuttamam ||
śiṣṭācāraṃ niṣevante nityaṃ dharmeṣv atandritāḥ ||
prajñāprāsādam āruhya muhyato mahato janān ||
prekṣanto lokavṛttāni vividhāni dvijottama ||
atipuṇyāni pāpāni tāni dvijavarottama ||
etat te sarvam ākhyātaṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam ||
śiṣṭācāraguṇān brahman puraskṛtya dvijarṣabha ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

पारणं चापि विद्यानां तीर्थानाम् अवगाहनम् ॥ क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम् ॥ सर्वभूतदयावन्तो अहिंसानिरताः सदा ॥ परुषं न प्रभाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः ॥ शुभानाम् अशुभानां च कर्मणां फलसंचये ॥ विपाकम् अभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः ॥ सन्तः स्वर्गजितः शुक्लाः संनिविष्टाश् च सत्पथे ॥ दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः ॥ सर्वभूतदयावन्तस् ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ सर्वपूज्याः श्रुतधनास् तथैव च तपस्विनः ॥ दाननित्याः सुखांल् लोकान् आप्नुवन्तीह च श्रियम् ॥ पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः ॥ अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः ॥ लोकयात्रां च पश्यन्तो धर्मम् आत्महितानि च ॥ एवं सन्तो वर्तमाना एधन्ते शाश्वतीः समाः ॥ अहिंसा सत्यवचनम् आनृशंस्यम् अथार्जवम् ॥ अद्रोहो नातिमानश् च ह्रीस् तितिक्षा दमः शमः ॥ धीमन्तो धृतिमन्तश् च भूतानाम् अनुकम्पकाः ॥ अकामद्वेषसंयुक्तास् ते सन्तो लोकसत्कृताः ॥ त्रीण्य् एव तु पदान्य् आहुः सतां वृत्तम् अनुत्तमम् ॥ न द्रुह्येच् चैव दद्याच् च सत्यं चैव सदा वदेत् ॥ सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः ॥ गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानम् उत्तमम् ॥ शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः ॥ अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ॥ कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम् ॥ कर्मणा श्रुतसंपन्नं सतां मार्गम् अनुत्तमम् ॥ शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं धर्मेष्व् अतन्द्रिताः ॥ प्रज्ञाप्रासादम् आरुह्य मुह्यतो महतो जनान् ॥ प्रेक्षन्तो लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम ॥ अतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजवरोत्तम ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ॥ शिष्टाचारगुणान् ब्रह्मन् पुरस्कृत्य द्विजर्षभ ॥pāraṇaṃ cāpi vidyānāṃ tīrthānām avagāhanam || kṣamā satyārjavaṃ śaucaṃ śiṣṭācāranidarśanam || sarvabhūtadayāvanto ahiṃsāniratāḥ sadā || paruṣaṃ na prabhāṣante sadā santo dvijapriyāḥ || śubhānām aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye || vipākam abhijānanti te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ || nyāyopetā guṇopetāḥ sarvalokahitaiṣiṇaḥ || santaḥ svargajitaḥ śuklāḥ saṃniviṣṭāś ca satpathe || dātāraḥ saṃvibhaktāro dīnānugrahakāriṇaḥ || sarvabhūtadayāvantas te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ || sarvapūjyāḥ śrutadhanās tathaiva ca tapasvinaḥ || dānanityāḥ sukhāṃl lokān āpnuvantīha ca śriyam || pīḍayā ca kalatrasya bhṛtyānāṃ ca samāhitāḥ || atiśaktyā prayacchanti santaḥ sadbhiḥ samāgatāḥ || lokayātrāṃ ca paśyanto dharmam ātmahitāni ca || evaṃ santo vartamānā edhante śāśvatīḥ samāḥ || ahiṃsā satyavacanam ānṛśaṃsyam athārjavam || adroho nātimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ || dhīmanto dhṛtimantaś ca bhūtānām anukampakāḥ || akāmadveṣasaṃyuktās te santo lokasatkṛtāḥ || trīṇy eva tu padāny āhuḥ satāṃ vṛttam anuttamam || na druhyec caiva dadyāc ca satyaṃ caiva sadā vadet || sarvatra ca dayāvantaḥ santaḥ karuṇavedinaḥ || gacchantīha susaṃtuṣṭā dharmyaṃ panthānam uttamam || śiṣṭācārā mahātmāno yeṣāṃ dharmaḥ suniścitaḥ || anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā || kāmakrodhaparityāgaḥ śiṣṭācāraniṣevaṇam || karmaṇā śrutasaṃpannaṃ satāṃ mārgam anuttamam || śiṣṭācāraṃ niṣevante nityaṃ dharmeṣv atandritāḥ || prajñāprāsādam āruhya muhyato mahato janān || prekṣanto lokavṛttāni vividhāni dvijottama || atipuṇyāni pāpāni tāni dvijavarottama || etat te sarvam ākhyātaṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam || śiṣṭācāraguṇān brahman puraskṛtya dvijarṣabha ||Dharmavyadha describes the good as compassionate toward all beings, devoted to non-violence, never speaking harshly, dear to brahmins, knowing the ripening of good and evil deeds, just, endowed with virtues, wishing well to all the worlds, givers and sharers, helpers of the poor, respected, learned, ascetics, generous, seeing the course of the world, free from hostility, excessive pride, intolerance, anger, and desire; the three highest rules are: do no harm, give, and always speak the truth; thus he told of the qualities of the conduct of the good.

अनुवाद

'The good are compassionate toward all beings, ever devoted to non-violence, never speak harshly, and are dear to brahmins. They know the ripening of the fruits of good and evil deeds; they are just, endowed with virtues, wish well to all the worlds, and stand upon the good path. They give, they share, they help the poor, they are honored by all, rich in knowledge, devoted to austerity and giving. Seeing the course of the world, dharma, and the good of the soul, they flourish for many years. Non-violence, truthful speech, gentleness, uprightness, freedom from hostility, absence of excessive pride, modesty, patience, self-mastery, and tranquility -- these are their qualities. Wise, steadfast, compassionate toward creatures, free from desire and hatred, they are honored by the world. Three rules are called the highest conduct of the good: do no harm, give, and always speak the truth. Free from envy, patient, calm, content, speaking pleasantly, having given up desire and anger, they tirelessly follow the path of the good. I have told you, as far as I know and have heard, of the qualities of the conduct of the good.'

भाष्य

The chapter closes with a portrait of a man in whom dharma has become character. Such conduct makes no noise, yet it is precisely this that keeps the world from falling apart.

संस्करण

fae24b710440 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:17:03 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN