महाभारत 3.223.1-12

देवनागरी

द्रौपद्य् उवाच
इमं तु ते मार्गम् अपेतदोषं; वक्ष्यामि चित्तग्रहणाय भर्तुः ॥
यस्मिन् यथावत् सखि वर्तमाना; भर्तारम् आच्छेत्स्यसि कामिनीभ्यः ॥
नैतादृशं दैवतम् अस्ति सत्ये; सर्वेषु लोकेषु सदैवतेषु ॥
यथा पतिस् तस्य हि सर्वकामा; लभ्याः प्रसादे कुपितश् च हन्यात् ॥
तस्माद् अपत्यं विविधाश् च भोगाः; शय्यासनान्य् अद्भुतदर्शनानि ॥
वस्त्राणि माल्यानि तथैव गन्धाः; स्वर्गश् च लोको विषमा च कीर्तिः ॥
सुखं सुखेनेह न जातु लभ्यं; दुःखेन साध्वी लभते सुखानि ॥
सा कृष्णम् आराधय सौहृदेन; प्रेम्णा च नित्यं प्रतिकर्मणा च ॥
तथाशनैश् चारुभिर् अग्र्यमाल्यैर्; दाक्षिण्ययोगैर् विविधैश् च गन्धैः ॥
अस्याः प्रियो ऽस्मीति यथा विदित्वा; त्वाम् एव संश्लिष्यति सर्वभावैः ॥
श्रुत्वा स्वरं द्वारगतस्य भर्तुः; प्रत्युत्थिता तिष्ठ गृहस्य मध्ये ॥
दृष्ट्वा प्रविष्टं त्वरितासनेन; पाद्येन चैव प्रतिपूजय त्वम् ॥
संप्रेषितायाम् अथ चैव दास्याम्; उत्थाय सर्वं स्वयम् एव कुर्याः ॥
जानातु कृष्णस् तव भावम् एतं; सर्वात्मना मां भजतीति सत्ये ॥
त्वत्संनिधौ यत् कथयेत् पतिस् ते; यद्य् अप्य् अगुह्यं परिरक्षितव्यम् ॥
का चित् सपत्नी तव वासुदेवं; प्रत्यादिशेत् तेन भवेद् विरागः ॥
प्रियांश् च रक्तांश् च हितांश् च भर्तुस्; तान् भोजयेथा विविधैर् उपायैः ॥
द्वेष्यैर् अपक्षैर् अहितैश् च तस्य; भिद्यस्व नित्यं कुहकोद्धतैश् च ॥
मदं प्रमादं पुरुषेषु हित्वा; संयच्छ भावं प्रतिगृह्य मौनम् ॥
प्रद्युम्नसाम्बाव् अपि ते कुमारौ; नोपासितव्यौ रहिते कदा चित् ॥
महाकुलीनाभिर् अपापिकाभिः; स्त्रीभिः सतीभिस् तव सख्यम् अस्तु ॥
चण्डाश् च शौण्डाश् च महाशनाश् च; चौराश् च दुष्टाश् चपलाश् च वर्ज्याः ॥
एतद् यशस्यं भगवेदनं च; स्वर्ग्यं तथा शत्रुनिबर्हणं च ॥
महार्हमाल्याभरणाङ्गरागा; भर्तारम् आराधय पुण्यगन्धा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

draupady uvāca
imaṃ tu te mārgam apetadoṣaṃ; vakṣyāmi cittagrahaṇāya bhartuḥ ||
yasmin yathāvat sakhi vartamānā; bhartāram ācchetsyasi kāminībhyaḥ ||
naitādṛśaṃ daivatam asti satye; sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu ||
yathā patis tasya hi sarvakāmā; labhyāḥ prasāde kupitaś ca hanyāt ||
tasmād apatyaṃ vividhāś ca bhogāḥ; śayyāsanāny adbhutadarśanāni ||
vastrāṇi mālyāni tathaiva gandhāḥ; svargaś ca loko viṣamā ca kīrtiḥ ||
sukhaṃ sukheneha na jātu labhyaṃ; duḥkhena sādhvī labhate sukhāni ||
sā kṛṣṇam ārādhaya sauhṛdena; premṇā ca nityaṃ pratikarmaṇā ca ||
tathāśanaiś cārubhir agryamālyair; dākṣiṇyayogair vividhaiś ca gandhaiḥ ||
asyāḥ priyo 'smīti yathā viditvā; tvām eva saṃśliṣyati sarvabhāvaiḥ ||
śrutvā svaraṃ dvāragatasya bhartuḥ; pratyutthitā tiṣṭha gṛhasya madhye ||
dṛṣṭvā praviṣṭaṃ tvaritāsanena; pādyena caiva pratipūjaya tvam ||
saṃpreṣitāyām atha caiva dāsyām; utthāya sarvaṃ svayam eva kuryāḥ ||
jānātu kṛṣṇas tava bhāvam etaṃ; sarvātmanā māṃ bhajatīti satye ||
tvatsaṃnidhau yat kathayet patis te; yady apy aguhyaṃ parirakṣitavyam ||
kā cit sapatnī tava vāsudevaṃ; pratyādiśet tena bhaved virāgaḥ ||
priyāṃś ca raktāṃś ca hitāṃś ca bhartus; tān bhojayethā vividhair upāyaiḥ ||
dveṣyair apakṣair ahitaiś ca tasya; bhidyasva nityaṃ kuhakoddhataiś ca ||
madaṃ pramādaṃ puruṣeṣu hitvā; saṃyaccha bhāvaṃ pratigṛhya maunam ||
pradyumnasāmbāv api te kumārau; nopāsitavyau rahite kadā cit ||
mahākulīnābhir apāpikābhiḥ; strībhiḥ satībhis tava sakhyam astu ||
caṇḍāś ca śauṇḍāś ca mahāśanāś ca; caurāś ca duṣṭāś capalāś ca varjyāḥ ||
etad yaśasyaṃ bhagavedanaṃ ca; svargyaṃ tathā śatrunibarhaṇaṃ ca ||
mahārhamālyābharaṇāṅgarāgā; bhartāram ārādhaya puṇyagandhā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

द्रौपद्य् उवाच इमं तु ते मार्गम् अपेतदोषं; वक्ष्यामि चित्तग्रहणाय भर्तुः ॥ यस्मिन् यथावत् सखि वर्तमाना; भर्तारम् आच्छेत्स्यसि कामिनीभ्यः ॥ नैतादृशं दैवतम् अस्ति सत्ये; सर्वेषु लोकेषु सदैवतेषु ॥ यथा पतिस् तस्य हि सर्वकामा; लभ्याः प्रसादे कुपितश् च हन्यात् ॥ तस्माद् अपत्यं विविधाश् च भोगाः; शय्यासनान्य् अद्भुतदर्शनानि ॥ वस्त्राणि माल्यानि तथैव गन्धाः; स्वर्गश् च लोको विषमा च कीर्तिः ॥ सुखं सुखेनेह न जातु लभ्यं; दुःखेन साध्वी लभते सुखानि ॥ सा कृष्णम् आराधय सौहृदेन; प्रेम्णा च नित्यं प्रतिकर्मणा च ॥ तथाशनैश् चारुभिर् अग्र्यमाल्यैर्; दाक्षिण्ययोगैर् विविधैश् च गन्धैः ॥ अस्याः प्रियो ऽस्मीति यथा विदित्वा; त्वाम् एव संश्लिष्यति सर्वभावैः ॥ श्रुत्वा स्वरं द्वारगतस्य भर्तुः; प्रत्युत्थिता तिष्ठ गृहस्य मध्ये ॥ दृष्ट्वा प्रविष्टं त्वरितासनेन; पाद्येन चैव प्रतिपूजय त्वम् ॥ संप्रेषितायाम् अथ चैव दास्याम्; उत्थाय सर्वं स्वयम् एव कुर्याः ॥ जानातु कृष्णस् तव भावम् एतं; सर्वात्मना मां भजतीति सत्ये ॥ त्वत्संनिधौ यत् कथयेत् पतिस् ते; यद्य् अप्य् अगुह्यं परिरक्षितव्यम् ॥ का चित् सपत्नी तव वासुदेवं; प्रत्यादिशेत् तेन भवेद् विरागः ॥ प्रियांश् च रक्तांश् च हितांश् च भर्तुस्; तान् भोजयेथा विविधैर् उपायैः ॥ द्वेष्यैर् अपक्षैर् अहितैश् च तस्य; भिद्यस्व नित्यं कुहकोद्धतैश् च ॥ मदं प्रमादं पुरुषेषु हित्वा; संयच्छ भावं प्रतिगृह्य मौनम् ॥ प्रद्युम्नसाम्बाव् अपि ते कुमारौ; नोपासितव्यौ रहिते कदा चित् ॥ महाकुलीनाभिर् अपापिकाभिः; स्त्रीभिः सतीभिस् तव सख्यम् अस्तु ॥ चण्डाश् च शौण्डाश् च महाशनाश् च; चौराश् च दुष्टाश् चपलाश् च वर्ज्याः ॥ एतद् यशस्यं भगवेदनं च; स्वर्ग्यं तथा शत्रुनिबर्हणं च ॥ महार्हमाल्याभरणाङ्गरागा; भर्तारम् आराधय पुण्यगन्धा ॥draupady uvāca imaṃ tu te mārgam apetadoṣaṃ; vakṣyāmi cittagrahaṇāya bhartuḥ || yasmin yathāvat sakhi vartamānā; bhartāram ācchetsyasi kāminībhyaḥ || naitādṛśaṃ daivatam asti satye; sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu || yathā patis tasya hi sarvakāmā; labhyāḥ prasāde kupitaś ca hanyāt || tasmād apatyaṃ vividhāś ca bhogāḥ; śayyāsanāny adbhutadarśanāni || vastrāṇi mālyāni tathaiva gandhāḥ; svargaś ca loko viṣamā ca kīrtiḥ || sukhaṃ sukheneha na jātu labhyaṃ; duḥkhena sādhvī labhate sukhāni || sā kṛṣṇam ārādhaya sauhṛdena; premṇā ca nityaṃ pratikarmaṇā ca || tathāśanaiś cārubhir agryamālyair; dākṣiṇyayogair vividhaiś ca gandhaiḥ || asyāḥ priyo 'smīti yathā viditvā; tvām eva saṃśliṣyati sarvabhāvaiḥ || śrutvā svaraṃ dvāragatasya bhartuḥ; pratyutthitā tiṣṭha gṛhasya madhye || dṛṣṭvā praviṣṭaṃ tvaritāsanena; pādyena caiva pratipūjaya tvam || saṃpreṣitāyām atha caiva dāsyām; utthāya sarvaṃ svayam eva kuryāḥ || jānātu kṛṣṇas tava bhāvam etaṃ; sarvātmanā māṃ bhajatīti satye || tvatsaṃnidhau yat kathayet patis te; yady apy aguhyaṃ parirakṣitavyam || kā cit sapatnī tava vāsudevaṃ; pratyādiśet tena bhaved virāgaḥ || priyāṃś ca raktāṃś ca hitāṃś ca bhartus; tān bhojayethā vividhair upāyaiḥ || dveṣyair apakṣair ahitaiś ca tasya; bhidyasva nityaṃ kuhakoddhataiś ca || madaṃ pramādaṃ puruṣeṣu hitvā; saṃyaccha bhāvaṃ pratigṛhya maunam || pradyumnasāmbāv api te kumārau; nopāsitavyau rahite kadā cit || mahākulīnābhir apāpikābhiḥ; strībhiḥ satībhis tava sakhyam astu || caṇḍāś ca śauṇḍāś ca mahāśanāś ca; caurāś ca duṣṭāś capalāś ca varjyāḥ || etad yaśasyaṃ bhagavedanaṃ ca; svargyaṃ tathā śatrunibarhaṇaṃ ca || mahārhamālyābharaṇāṅgarāgā; bhartāram ārādhaya puṇyagandhā ||Draupadi gives Satyabhama a pure path for winning her husband's heart: there is no deity for a wife equal to her husband; from his grace come desires, children, blessings, beds, seats, garments, garlands, fragrances, heaven, and fame, while his anger can destroy; happiness is not attained by an easy path, but a virtuous woman obtains happiness through effort; she advises pleasing Krishna with friendship, love, daily service, good food, garlands, gentleness, and fragrances, rising at the sound of his voice, greeting him with a seat and water, doing herself what has been entrusted to a maidservant, keeping what her husband says, giving rivals no occasion to turn Vasudeva away, feeding those he loves and keeping away from those he hates, giving up intoxication and carelessness regarding men, never remaining alone even with Pradyumna and Samba, befriending noble, pure women and avoiding the harsh, the drunken, the gluttonous, thieves, the wicked, and the fickle; thus, adorned with precious garlands, ornaments, and fragrances, she should please her husband.

अनुवाद

Draupadi said: 'I will tell you, my friend, this flawless path to winning a husband's heart; following it properly, you will take your husband away from women who desire him. Satya, in all the worlds with their gods, there is no deity for a woman like her husband. By his grace all desires become attainable, while angered he can destroy. From him come offspring, various pleasures, wondrous beds and seats, garments, garlands, fragrances, the heavenly world, and fame hard to attain. Happiness here is never won easily; a virtuous woman attains happiness through effort. Therefore please Krishna with friendship, love, and constant service, with fine food, the best garlands, gentleness, and various fragrances, so that, knowing "I am dear to her," he clings with his whole being to you alone. Hearing your husband's voice at the door, rise and stand in the middle of the house; seeing him enter, quickly honor him with a seat and water for his feet. When the maidservant has been sent, rise and do everything yourself, so that Krishna may know your feeling: "She serves me with all her heart." What your husband says in your presence, even if it is not secret, should be kept: some rival wife might repeat it to Vasudeva, and estrangement would arise from that. Feed those dear to your husband, those attached to him, and those useful to him, by various means; always break off from those hateful to him, strangers, harmful people, and arrogant tricksters. Having given up intoxication and carelessness regarding men, restrain your feelings and keep silence; do not remain alone even with your own young men Pradyumna and Samba. Let your friends be women of high family, sinless and faithful; avoid the harsh, the drunken, the gluttonous, thieves, the wicked, and the fickle. This is glorious, brings good fortune, leads to heaven, and destroys enemies. Adorned with precious garlands, ornaments, and holy fragrances, please your husband.'

भाष्य

Draupadi turns love into a practice of attentiveness. In the language of that age this is service to the husband; the inner principle is wider - closeness is preserved through care, truthfulness, and fidelity to what has been entrusted.

संस्करण

106769319a5f · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:23:50 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN