महाभारत 3.225.9-20

देवनागरी

कथं नु सत्यः शुचिर् आर्यवृत्तो; ज्येष्ठः सुतानां मम धर्मराजः ॥
अजातशत्रुः पृथिवीतलस्थः; शेते पुरा राङ्कवकूटशायी ॥
प्रबोध्यते मागधसूतपूगैर्; नित्यं स्तुवद्भिः स्वयम् इन्द्रकल्पः ॥
पतत्रिसंघैः स जघन्यरात्रे; प्रबोध्यते नूनम् इडातलस्थः ॥
कथं नु वातातपकर्शिताङ्गो; वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः ॥
शेते पृथिव्याम् अतथोचिताङ्गः; कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः ॥
तथार्जुनः सुकुमारो मनस्वी; वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः ॥
विदूयमानैर् इव सर्वगात्रैर्; ध्रुवं न शेते वसतीर् अमर्षात् ॥
यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च; भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान् ॥
विनिःश्वसन् सर्प इवोग्रतेजा; ध्रुवं न शेते वसतीर् अमर्षात् ॥
तथा यमौ चाप्य् असुखौ सुखार्हौ; समृद्धरूपाव् अमरौ दिवीव ॥
प्रजागरस्थौ ध्रुवम् अप्रशान्तौ; धर्मेण सत्येन च वार्यमाणौ ॥
समीरणेनापि समो बलेन; समीरणस्यैव सुतो बलीयान् ॥
स धर्मपाशेन सितोग्रतेजा; ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्य् अमर्षम् ॥
स चापि भूमौ परिवर्तमानो; वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः ॥
सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः; कालं प्रतीक्षत्य् अधिको रणे ऽन्यैः ॥
अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या; दुःशासनो यत् परुषाण्य् अवोचत् ॥
तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं; दहन्ति मर्माग्निर् इवेन्धनानि ॥
न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो; धनंजयश् चाप्य् अनुवर्तते तम् ॥
अरण्यवासेन विवर्धते तु; भीमस्य कोपो ऽग्निर् इवानिलेन ॥
स तेन कोपेन विदीर्यमाणः; करं करेणाभिनिपीड्य वीरः ॥
विनिःश्वसत्य् उष्णम् अतीव घोरं; दहन्न् इवेमान् मम पुत्रपौत्रान् ॥
गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश् च; संरम्भिणाव् अन्तककालकल्पौ ॥
न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां; शरान् किरन्ताव् अशनिप्रकाशान् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

kathaṃ nu satyaḥ śucir āryavṛtto; jyeṣṭhaḥ sutānāṃ mama dharmarājaḥ ||
ajātaśatruḥ pṛthivītalasthaḥ; śete purā rāṅkavakūṭaśāyī ||
prabodhyate māgadhasūtapūgair; nityaṃ stuvadbhiḥ svayam indrakalpaḥ ||
patatrisaṃghaiḥ sa jaghanyarātre; prabodhyate nūnam iḍātalasthaḥ ||
kathaṃ nu vātātapakarśitāṅgo; vṛkodaraḥ kopapariplutāṅgaḥ ||
śete pṛthivyām atathocitāṅgaḥ; kṛṣṇāsamakṣaṃ vasudhātalasthaḥ ||
tathārjunaḥ sukumāro manasvī; vaśe sthito dharmasutasya rājñaḥ ||
vidūyamānair iva sarvagātrair; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt ||
yamau ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca; bhīmaṃ ca dṛṣṭvā sukhaviprayuktān ||
viniḥśvasan sarpa ivogratejā; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt ||
tathā yamau cāpy asukhau sukhārhau; samṛddharūpāv amarau divīva ||
prajāgarasthau dhruvam apraśāntau; dharmeṇa satyena ca vāryamāṇau ||
samīraṇenāpi samo balena; samīraṇasyaiva suto balīyān ||
sa dharmapāśena sitogratejā; dhruvaṃ viniḥśvasya sahaty amarṣam ||
sa cāpi bhūmau parivartamāno; vadhaṃ sutānāṃ mama kāṅkṣamāṇaḥ ||
satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ; kālaṃ pratīkṣaty adhiko raṇe 'nyaiḥ ||
ajātaśatrau tu jite nikṛtyā; duḥśāsano yat paruṣāṇy avocat ||
tāni praviṣṭāni vṛkodarāṅgaṃ; dahanti marmāgnir ivendhanāni ||
na pāpakaṃ dhyāsyati dharmaputro; dhanaṃjayaś cāpy anuvartate tam ||
araṇyavāsena vivardhate tu; bhīmasya kopo 'gnir ivānilena ||
sa tena kopena vidīryamāṇaḥ; karaṃ kareṇābhinipīḍya vīraḥ ||
viniḥśvasaty uṣṇam atīva ghoraṃ; dahann ivemān mama putrapautrān ||
gāṇḍīvadhanvā ca vṛkodaraś ca; saṃrambhiṇāv antakakālakalpau ||
na śeṣayetāṃ yudhi śatrusenāṃ; śarān kirantāv aśaniprakāśān ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

कथं नु सत्यः शुचिर् आर्यवृत्तो; ज्येष्ठः सुतानां मम धर्मराजः ॥ अजातशत्रुः पृथिवीतलस्थः; शेते पुरा राङ्कवकूटशायी ॥ प्रबोध्यते मागधसूतपूगैर्; नित्यं स्तुवद्भिः स्वयम् इन्द्रकल्पः ॥ पतत्रिसंघैः स जघन्यरात्रे; प्रबोध्यते नूनम् इडातलस्थः ॥ कथं नु वातातपकर्शिताङ्गो; वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः ॥ शेते पृथिव्याम् अतथोचिताङ्गः; कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः ॥ तथार्जुनः सुकुमारो मनस्वी; वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः ॥ विदूयमानैर् इव सर्वगात्रैर्; ध्रुवं न शेते वसतीर् अमर्षात् ॥ यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च; भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान् ॥ विनिःश्वसन् सर्प इवोग्रतेजा; ध्रुवं न शेते वसतीर् अमर्षात् ॥ तथा यमौ चाप्य् असुखौ सुखार्हौ; समृद्धरूपाव् अमरौ दिवीव ॥ प्रजागरस्थौ ध्रुवम् अप्रशान्तौ; धर्मेण सत्येन च वार्यमाणौ ॥ समीरणेनापि समो बलेन; समीरणस्यैव सुतो बलीयान् ॥ स धर्मपाशेन सितोग्रतेजा; ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्य् अमर्षम् ॥ स चापि भूमौ परिवर्तमानो; वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः ॥ सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः; कालं प्रतीक्षत्य् अधिको रणे ऽन्यैः ॥ अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या; दुःशासनो यत् परुषाण्य् अवोचत् ॥ तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं; दहन्ति मर्माग्निर् इवेन्धनानि ॥ न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो; धनंजयश् चाप्य् अनुवर्तते तम् ॥ अरण्यवासेन विवर्धते तु; भीमस्य कोपो ऽग्निर् इवानिलेन ॥ स तेन कोपेन विदीर्यमाणः; करं करेणाभिनिपीड्य वीरः ॥ विनिःश्वसत्य् उष्णम् अतीव घोरं; दहन्न् इवेमान् मम पुत्रपौत्रान् ॥ गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश् च; संरम्भिणाव् अन्तककालकल्पौ ॥ न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां; शरान् किरन्ताव् अशनिप्रकाशान् ॥kathaṃ nu satyaḥ śucir āryavṛtto; jyeṣṭhaḥ sutānāṃ mama dharmarājaḥ || ajātaśatruḥ pṛthivītalasthaḥ; śete purā rāṅkavakūṭaśāyī || prabodhyate māgadhasūtapūgair; nityaṃ stuvadbhiḥ svayam indrakalpaḥ || patatrisaṃghaiḥ sa jaghanyarātre; prabodhyate nūnam iḍātalasthaḥ || kathaṃ nu vātātapakarśitāṅgo; vṛkodaraḥ kopapariplutāṅgaḥ || śete pṛthivyām atathocitāṅgaḥ; kṛṣṇāsamakṣaṃ vasudhātalasthaḥ || tathārjunaḥ sukumāro manasvī; vaśe sthito dharmasutasya rājñaḥ || vidūyamānair iva sarvagātrair; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt || yamau ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca; bhīmaṃ ca dṛṣṭvā sukhaviprayuktān || viniḥśvasan sarpa ivogratejā; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt || tathā yamau cāpy asukhau sukhārhau; samṛddharūpāv amarau divīva || prajāgarasthau dhruvam apraśāntau; dharmeṇa satyena ca vāryamāṇau || samīraṇenāpi samo balena; samīraṇasyaiva suto balīyān || sa dharmapāśena sitogratejā; dhruvaṃ viniḥśvasya sahaty amarṣam || sa cāpi bhūmau parivartamāno; vadhaṃ sutānāṃ mama kāṅkṣamāṇaḥ || satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ; kālaṃ pratīkṣaty adhiko raṇe 'nyaiḥ || ajātaśatrau tu jite nikṛtyā; duḥśāsano yat paruṣāṇy avocat || tāni praviṣṭāni vṛkodarāṅgaṃ; dahanti marmāgnir ivendhanāni || na pāpakaṃ dhyāsyati dharmaputro; dhanaṃjayaś cāpy anuvartate tam || araṇyavāsena vivardhate tu; bhīmasya kopo 'gnir ivānilena || sa tena kopena vidīryamāṇaḥ; karaṃ kareṇābhinipīḍya vīraḥ || viniḥśvasaty uṣṇam atīva ghoraṃ; dahann ivemān mama putrapautrān || gāṇḍīvadhanvā ca vṛkodaraś ca; saṃrambhiṇāv antakakālakalpau || na śeṣayetāṃ yudhi śatrusenāṃ; śarān kirantāv aśaniprakāśān ||Dhritarashtra grieves: how the truthful, pure, noble, and eldest son Dharmaraja lies on the ground, though he once slept on precious coverlets; how the one whom Magadhas and sutas used to wake now wakes to the sound of birds; how Bhima, wasted by wind and sun and full of wrath, lies on the ground before Krishna; how the gentle and wise Arjuna, subject to Yudhishthira, is tormented in every limb and does not sleep from indignation; how the twins, Krishna, Yudhishthira, and Bhima, deprived of happiness, lie awake, held back by dharma and truth; the son of the Wind endures his wrath, bound by the fetters of dharma, longing for the death of his sons yet awaiting the right time; the insults of Duhshasana have entered Bhima's body and burn him like fire in the heart; the son of Dharma will not contemplate evil, and Dhananjaya follows him, but Bhima's wrath grows from the forest life like fire fed by wind, and Bhima with Arjuna would not leave the enemy army standing in battle.

अनुवाद

Dhritarashtra said: 'How is it that the truthful, pure, noble eldest of my sons, Dharmaraja Ajatashatru, now lies upon the ground, though he once slept on precious coverlets? He who was like Indra, whom crowds of Magadhas and sutas roused each day, now, doubtless, at the end of night is awakened by flocks of birds as he lies on the earth. How does Vrikodara, wasted by wind and sun, his body overflowing with anger, lie upon the ground before Krishna, though his body was never made for this? And Arjuna, gentle and wise, standing under the authority of the king, the son of Dharma, surely does not sleep at night for indignation, as though all his limbs were tormented. Having seen the twins, Krishna, Yudhishthira, and Bhima deprived of happiness, that man of terrible strength, sighing like a serpent, surely does not sleep at night from wrath. And the twins, worthy of happiness, splendid and like immortals in heaven, surely lie awake without peace, held back by dharma and truth. The son of the Wind, equal to the wind in strength and surpassing it, bound by the fetters of dharma, surely sighs and endures his terrible wrath. Rolling upon the ground and longing for the death of my sons, he, restrained by truth and dharma, awaits his time, surpassing all others in battle. The harsh words that Duhshasana spoke when Ajatashatru was defeated by deceit have entered Vrikodara's body and burn his vital points like an inner fire burns fuel. The son of Dharma will not contemplate wrongdoing, and Dhananjaya follows him; but through the forest-dwelling, Bhima's wrath grows like fire fed by wind. Bhima and Arjuna, enraged, bow in hand — Gandiva — like the end of time, would not leave the enemy army standing in battle, showering it with arrows bright as thunderbolts.'

भाष्य

The old king fears not the outward strength of the Pandavas, but the accumulated fruit of adharma. A restrained Bhima is more terrible than immediate anger.

संस्करण

a6893efaee76 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:23:50 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN