महाभारत 3.227.1-16

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
कर्णस्य वचनं श्रुत्वा राजा दुर्योधनस् तदा ॥
हृष्टो भूत्वा पुनर् दीन इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
ब्रवीषि यद् इदं कर्ण सर्वं मे मनसि स्थितम् ॥
न त्व् अभ्यनुज्ञां लप्स्यामि गमने यत्र पाण्डवाः ॥
परिदेवति तान् वीरान् धृतराष्ट्रो महीपतिः ॥
मन्यते ऽभ्यधिकांश् चापि तपोयोगेन पाण्डवान् ॥
अथ वाप्य् अनुबुध्येत नृपो ऽस्माकं चिकीर्षितम् ॥
एवम् अप्य् आयतिं रक्षन् नाभ्यनुज्ञातुम् अर्हति ॥
न हि द्वैतवने किं चिद् विद्यते ऽन्यत् प्रयोजनम् ॥
उत्सादनम् ऋते तेषां वनस्थानां मम द्विषाम् ॥
जानासि हि यथा क्षत्ता द्यूतकाल उपस्थिते ॥
अब्रवीद् यच् च मां त्वां च सौबलं च वचस् तदा ॥
तानि पूर्वाणि वाक्यानि यच् चान्यत् परिदेवितम् ॥
विचिन्त्य नाधिगच्छामि गमनायेतराय वा ॥
ममापि हि महान् हर्षो यद् अहं भीमफल्गुनौ ॥
क्लिष्टाव् अरण्ये पश्येयं कृष्णया सहिताव् इति ॥
न तथा प्राप्नुयां प्रीतिम् अवाप्य वसुधाम् अपि ॥
दृष्ट्वा यथा पाण्डुसुतान् वल्कलाजिनवाससः ॥
किं नु स्याद् अधिकं तस्माद् यद् अहं द्रुपदात्मजाम् ॥
द्रौपदीं कर्ण पश्येयं काषायवसनां वने ॥
यदि मां धर्मराजश् च भीमसेनश् च पाण्डवः ॥
युक्तं परमया लक्ष्म्या पश्येतां जीवितं भवेत् ॥
उपायं न तु पश्यामि येन गच्छेम तद् वनम् ॥
यथा चाभ्यनुजानीयाद् गच्छन्तं मां महीपतिः ॥
स सौबलेन सहितस् तथा दुःशासनेन च ॥
उपायं पश्य निपुणं येन गच्छेम तद् वनम् ॥
अहम् अप्य् अद्य निश्चित्य गमनायेतराय वा ॥
काल्यम् एव गमिष्यामि समीपं पार्थिवस्य ह ॥
मयि तत्रोपविष्टे तु भीष्मे च कुरुसत्तमे ॥
उपायो यो भवेद् दृष्टस् तं ब्रूयाः सहसौबलः ॥
ततो भीष्मस्य राज्ञश् च निशम्य गमनं प्रति ॥
व्यवसायं करिष्ये ऽहम् अनुनीय पितामहम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
karṇasya vacanaṃ śrutvā rājā duryodhanas tadā ||
hṛṣṭo bhūtvā punar dīna idaṃ vacanam abravīt ||
bravīṣi yad idaṃ karṇa sarvaṃ me manasi sthitam ||
na tv abhyanujñāṃ lapsyāmi gamane yatra pāṇḍavāḥ ||
paridevati tān vīrān dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ ||
manyate 'bhyadhikāṃś cāpi tapoyogena pāṇḍavān ||
atha vāpy anubudhyeta nṛpo 'smākaṃ cikīrṣitam ||
evam apy āyatiṃ rakṣan nābhyanujñātum arhati ||
na hi dvaitavane kiṃ cid vidyate 'nyat prayojanam ||
utsādanam ṛte teṣāṃ vanasthānāṃ mama dviṣām ||
jānāsi hi yathā kṣattā dyūtakāla upasthite ||
abravīd yac ca māṃ tvāṃ ca saubalaṃ ca vacas tadā ||
tāni pūrvāṇi vākyāni yac cānyat paridevitam ||
vicintya nādhigacchāmi gamanāyetarāya vā ||
mamāpi hi mahān harṣo yad ahaṃ bhīmaphalgunau ||
kliṣṭāv araṇye paśyeyaṃ kṛṣṇayā sahitāv iti ||
na tathā prāpnuyāṃ prītim avāpya vasudhām api ||
dṛṣṭvā yathā pāṇḍusutān valkalājinavāsasaḥ ||
kiṃ nu syād adhikaṃ tasmād yad ahaṃ drupadātmajām ||
draupadīṃ karṇa paśyeyaṃ kāṣāyavasanāṃ vane ||
yadi māṃ dharmarājaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ ||
yuktaṃ paramayā lakṣmyā paśyetāṃ jīvitaṃ bhavet ||
upāyaṃ na tu paśyāmi yena gacchema tad vanam ||
yathā cābhyanujānīyād gacchantaṃ māṃ mahīpatiḥ ||
sa saubalena sahitas tathā duḥśāsanena ca ||
upāyaṃ paśya nipuṇaṃ yena gacchema tad vanam ||
aham apy adya niścitya gamanāyetarāya vā ||
kālyam eva gamiṣyāmi samīpaṃ pārthivasya ha ||
mayi tatropaviṣṭe tu bhīṣme ca kurusattame ||
upāyo yo bhaved dṛṣṭas taṃ brūyāḥ sahasaubalaḥ ||
tato bhīṣmasya rājñaś ca niśamya gamanaṃ prati ||
vyavasāyaṃ kariṣye 'ham anunīya pitāmaham ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच कर्णस्य वचनं श्रुत्वा राजा दुर्योधनस् तदा ॥ हृष्टो भूत्वा पुनर् दीन इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ ब्रवीषि यद् इदं कर्ण सर्वं मे मनसि स्थितम् ॥ न त्व् अभ्यनुज्ञां लप्स्यामि गमने यत्र पाण्डवाः ॥ परिदेवति तान् वीरान् धृतराष्ट्रो महीपतिः ॥ मन्यते ऽभ्यधिकांश् चापि तपोयोगेन पाण्डवान् ॥ अथ वाप्य् अनुबुध्येत नृपो ऽस्माकं चिकीर्षितम् ॥ एवम् अप्य् आयतिं रक्षन् नाभ्यनुज्ञातुम् अर्हति ॥ न हि द्वैतवने किं चिद् विद्यते ऽन्यत् प्रयोजनम् ॥ उत्सादनम् ऋते तेषां वनस्थानां मम द्विषाम् ॥ जानासि हि यथा क्षत्ता द्यूतकाल उपस्थिते ॥ अब्रवीद् यच् च मां त्वां च सौबलं च वचस् तदा ॥ तानि पूर्वाणि वाक्यानि यच् चान्यत् परिदेवितम् ॥ विचिन्त्य नाधिगच्छामि गमनायेतराय वा ॥ ममापि हि महान् हर्षो यद् अहं भीमफल्गुनौ ॥ क्लिष्टाव् अरण्ये पश्येयं कृष्णया सहिताव् इति ॥ न तथा प्राप्नुयां प्रीतिम् अवाप्य वसुधाम् अपि ॥ दृष्ट्वा यथा पाण्डुसुतान् वल्कलाजिनवाससः ॥ किं नु स्याद् अधिकं तस्माद् यद् अहं द्रुपदात्मजाम् ॥ द्रौपदीं कर्ण पश्येयं काषायवसनां वने ॥ यदि मां धर्मराजश् च भीमसेनश् च पाण्डवः ॥ युक्तं परमया लक्ष्म्या पश्येतां जीवितं भवेत् ॥ उपायं न तु पश्यामि येन गच्छेम तद् वनम् ॥ यथा चाभ्यनुजानीयाद् गच्छन्तं मां महीपतिः ॥ स सौबलेन सहितस् तथा दुःशासनेन च ॥ उपायं पश्य निपुणं येन गच्छेम तद् वनम् ॥ अहम् अप्य् अद्य निश्चित्य गमनायेतराय वा ॥ काल्यम् एव गमिष्यामि समीपं पार्थिवस्य ह ॥ मयि तत्रोपविष्टे तु भीष्मे च कुरुसत्तमे ॥ उपायो यो भवेद् दृष्टस् तं ब्रूयाः सहसौबलः ॥ ततो भीष्मस्य राज्ञश् च निशम्य गमनं प्रति ॥ व्यवसायं करिष्ये ऽहम् अनुनीय पितामहम् ॥vaiśaṃpāyana uvāca karṇasya vacanaṃ śrutvā rājā duryodhanas tadā || hṛṣṭo bhūtvā punar dīna idaṃ vacanam abravīt || bravīṣi yad idaṃ karṇa sarvaṃ me manasi sthitam || na tv abhyanujñāṃ lapsyāmi gamane yatra pāṇḍavāḥ || paridevati tān vīrān dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ || manyate 'bhyadhikāṃś cāpi tapoyogena pāṇḍavān || atha vāpy anubudhyeta nṛpo 'smākaṃ cikīrṣitam || evam apy āyatiṃ rakṣan nābhyanujñātum arhati || na hi dvaitavane kiṃ cid vidyate 'nyat prayojanam || utsādanam ṛte teṣāṃ vanasthānāṃ mama dviṣām || jānāsi hi yathā kṣattā dyūtakāla upasthite || abravīd yac ca māṃ tvāṃ ca saubalaṃ ca vacas tadā || tāni pūrvāṇi vākyāni yac cānyat paridevitam || vicintya nādhigacchāmi gamanāyetarāya vā || mamāpi hi mahān harṣo yad ahaṃ bhīmaphalgunau || kliṣṭāv araṇye paśyeyaṃ kṛṣṇayā sahitāv iti || na tathā prāpnuyāṃ prītim avāpya vasudhām api || dṛṣṭvā yathā pāṇḍusutān valkalājinavāsasaḥ || kiṃ nu syād adhikaṃ tasmād yad ahaṃ drupadātmajām || draupadīṃ karṇa paśyeyaṃ kāṣāyavasanāṃ vane || yadi māṃ dharmarājaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ || yuktaṃ paramayā lakṣmyā paśyetāṃ jīvitaṃ bhavet || upāyaṃ na tu paśyāmi yena gacchema tad vanam || yathā cābhyanujānīyād gacchantaṃ māṃ mahīpatiḥ || sa saubalena sahitas tathā duḥśāsanena ca || upāyaṃ paśya nipuṇaṃ yena gacchema tad vanam || aham apy adya niścitya gamanāyetarāya vā || kālyam eva gamiṣyāmi samīpaṃ pārthivasya ha || mayi tatropaviṣṭe tu bhīṣme ca kurusattame || upāyo yo bhaved dṛṣṭas taṃ brūyāḥ sahasaubalaḥ || tato bhīṣmasya rājñaś ca niśamya gamanaṃ prati || vyavasāyaṃ kariṣye 'ham anunīya pitāmaham ||Hearing Karna, Duryodhana rejoices, but then grows despondent and says that everything Karna has spoken is already in his heart, yet he will not get permission to go where the Pandavas are: Dhritarashtra mourns those heroes and considers them surpassing even in austerity; if the king understands their intent, he will not permit it for the sake of the future; in Dvaitavana there is no other purpose but the destruction of his forest-dwelling enemies; he remembers Vidura's words on the day of the dice game and the old laments, and does not know whether to go or not; he himself would feel great joy to see Bhima and Arjuna afflicted in the forest with Krishna, and there is no greater joy than to see Draupadi in ochre garments; if Yudhishthira and Bhima should see him in the highest splendor, that would be life itself; but a means is needed to obtain the king's permission, and Karna, together with Shakuni and Duhshasana, must find it while he learns the opinion of Bhishma and the king.

अनुवाद

Having heard Karna's words, King Duryodhana was at first glad, but then grew somber again and said: "Karna, everything you say already stands in my heart. But I will not get permission to go where the Pandavas are. King Dhritarashtra mourns for those heroes and considers the Pandavas even superior because of their austerities. And if our king understands what we intend to do, he, guarding the future, will not be able to permit it. In Dvaitavana there is no other purpose for me except the destruction of those enemies of mine who dwell in the forest. You know what Kshattar said to me, to you, and to Saubala at the hour of the dice game. Pondering those earlier words and all that was lamented, I cannot find a resolution -- whether to go or not to go. It would bring me great joy to see Bhima and Phalguna afflicted in the forest together with Krishna. Even gaining the whole earth, I would not obtain such joy as from the sight of Pandu's sons in bark and skins. What could be higher than that, if I could see in the forest Drupada's daughter, Draupadi, clad in ochre garments? If Dharmaraja and Bhimasena the Pandava should see me in the highest splendor, that would be life itself. But I see no means by which we might go to that forest, nor how the king would permit me to set out. You, together with Saubala and Duhshasana, find a clever means so that we may go there. As for me, having decided today whether to go or not, I shall go tomorrow morning to the king. When I am seated there together with Bhishma, tell, together with Saubala, whatever means has been found. Then, having heard the opinion of Bhishma and the king about the journey, I shall make my decision, after winning over grandfather."

भाष्य

Duryodhana himself knows that his desire is base, so he seeks not truth but a pretext. This is the exact mark of an inner wrong.

संस्करण

8a44beb03659 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:23:50 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN