महाभारत 3.234.1-19

देवनागरी

वैशंपायन उवाच
ततो दिव्यास्त्रसंपन्ना गन्धर्वा हेममालिनः ॥
विसृजन्तः शरान् दीप्तान् समन्तात् पर्यवारयन् ॥
चत्वारः पाण्डवा वीरा गन्धर्वाश् च सहस्रशः ॥
रणे संन्यपतन् राजंस् तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥
यथा कर्णस्य च रथो धार्तराष्ट्रस्य चोभयोः ॥
गन्धर्वैः शतशश् छिन्नौ तथा तेषां प्रचक्रिरे ॥
तान् समापततो राजन् गन्धर्वाञ् शतशो रणे ॥
प्रत्यगृह्णन् नरव्याघ्राः शरवर्षैर् अनेकशः ॥
अवकीर्यमाणाः खगमाः शरवर्षैः समन्ततः ॥
न शेकुः पाण्डुपुत्राणां समीपे परिवर्तितुम् ॥
अभिक्रुद्धान् अभिप्रेक्ष्य गन्धर्वान् अर्जुनस् तदा ॥
लक्षयित्वाथ दिव्यानि महास्त्राण्य् उपचक्रमे ॥
सहस्राणां सहस्रं स प्राहिणोद् यमसादनम् ॥
आग्नेयेनार्जुनः संख्ये गन्धर्वाणां बलोत्कटः ॥
तथा भीमो महेष्वासः संयुगे बलिनां वरः ॥
गन्धर्वाञ् शतशो राजञ् जघान निशितैः शरैः ॥
माद्रीपुत्राव् अपि तथा युध्यमानौ बलोत्कटौ ॥
परिगृह्याग्रतो राजञ् जघ्नतुः शतशः परान् ॥
ते वध्यमाना गन्धर्वा दिव्यैर् अस्त्रैर् महात्मभिः ॥
उत्पेतुः खम् उपादाय धृतराष्ट्रसुतांस् ततः ॥
तान् उत्पतिष्णून् बुद्ध्वा तु कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥
महता शरजालेन समन्तात् पर्यवारयत् ॥
ते बद्धाः शरजालेन शकुन्ता इव पञ्जरे ॥
ववर्षुर् अर्जुनं क्रोधाद् गदाशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः ॥
गदाशक्त्यसिवृष्टीस् ता निहत्य स महास्त्रवित् ॥
गात्राणि चाहनद् भल्लैर् गन्धर्वाणां धनंजयः ॥
शिरोभिः प्रपतद्भिश् च चरणैर् बाहुभिस् तथा ॥
अश्मवृष्टिर् इवाभाति परेषाम् अभवद् भयम् ॥
ते वध्यमाना गन्धर्वाः पाण्डवेन महात्मना ॥
भूमिष्ठम् अन्तरिक्षस्थाः शरवर्षैर् अवाकिरन् ॥
तेषां तु शरवर्षाणि सव्यसाची परंतपः ॥
अस्त्रैः संवार्य तेजस्वी गन्धर्वान् प्रत्यविध्यत ॥
स्थूणाकर्णेन्द्रजालं च सौरं चापि तथार्जुनः ॥
आग्नेयं चापि सौम्यं च ससर्ज कुरुनन्दनः ॥
ते दह्यमाना गन्धर्वाः कुन्तीपुत्रस्य सायकैः ॥
दैतेया इव शक्रेण विषादम् अगमन् परम् ॥
ऊर्ध्वम् आक्रममाणाश् च शरजालेन वारिताः ॥
विसर्पमाणा भल्लैश् च वार्यन्ते सव्यसाचिना ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tato divyāstrasaṃpannā gandharvā hemamālinaḥ ||
visṛjantaḥ śarān dīptān samantāt paryavārayan ||
catvāraḥ pāṇḍavā vīrā gandharvāś ca sahasraśaḥ ||
raṇe saṃnyapatan rājaṃs tad adbhutam ivābhavat ||
yathā karṇasya ca ratho dhārtarāṣṭrasya cobhayoḥ ||
gandharvaiḥ śataśaś chinnau tathā teṣāṃ pracakrire ||
tān samāpatato rājan gandharvāñ śataśo raṇe ||
pratyagṛhṇan naravyāghrāḥ śaravarṣair anekaśaḥ ||
avakīryamāṇāḥ khagamāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ ||
na śekuḥ pāṇḍuputrāṇāṃ samīpe parivartitum ||
abhikruddhān abhiprekṣya gandharvān arjunas tadā ||
lakṣayitvātha divyāni mahāstrāṇy upacakrame ||
sahasrāṇāṃ sahasraṃ sa prāhiṇod yamasādanam ||
āgneyenārjunaḥ saṃkhye gandharvāṇāṃ balotkaṭaḥ ||
tathā bhīmo maheṣvāsaḥ saṃyuge balināṃ varaḥ ||
gandharvāñ śataśo rājañ jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ ||
mādrīputrāv api tathā yudhyamānau balotkaṭau ||
parigṛhyāgrato rājañ jaghnatuḥ śataśaḥ parān ||
te vadhyamānā gandharvā divyair astrair mahātmabhiḥ ||
utpetuḥ kham upādāya dhṛtarāṣṭrasutāṃs tataḥ ||
tān utpatiṣṇūn buddhvā tu kuntīputro dhanaṃjayaḥ ||
mahatā śarajālena samantāt paryavārayat ||
te baddhāḥ śarajālena śakuntā iva pañjare ||
vavarṣur arjunaṃ krodhād gadāśaktyṛṣṭivṛṣṭibhiḥ ||
gadāśaktyasivṛṣṭīs tā nihatya sa mahāstravit ||
gātrāṇi cāhanad bhallair gandharvāṇāṃ dhanaṃjayaḥ ||
śirobhiḥ prapatadbhiś ca caraṇair bāhubhis tathā ||
aśmavṛṣṭir ivābhāti pareṣām abhavad bhayam ||
te vadhyamānā gandharvāḥ pāṇḍavena mahātmanā ||
bhūmiṣṭham antarikṣasthāḥ śaravarṣair avākiran ||
teṣāṃ tu śaravarṣāṇi savyasācī paraṃtapaḥ ||
astraiḥ saṃvārya tejasvī gandharvān pratyavidhyata ||
sthūṇākarṇendrajālaṃ ca sauraṃ cāpi tathārjunaḥ ||
āgneyaṃ cāpi saumyaṃ ca sasarja kurunandanaḥ ||
te dahyamānā gandharvāḥ kuntīputrasya sāyakaiḥ ||
daiteyā iva śakreṇa viṣādam agaman param ||
ūrdhvam ākramamāṇāś ca śarajālena vāritāḥ ||
visarpamāṇā bhallaiś ca vāryante savyasācinā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वैशंपायन उवाच ततो दिव्यास्त्रसंपन्ना गन्धर्वा हेममालिनः ॥ विसृजन्तः शरान् दीप्तान् समन्तात् पर्यवारयन् ॥ चत्वारः पाण्डवा वीरा गन्धर्वाश् च सहस्रशः ॥ रणे संन्यपतन् राजंस् तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ यथा कर्णस्य च रथो धार्तराष्ट्रस्य चोभयोः ॥ गन्धर्वैः शतशश् छिन्नौ तथा तेषां प्रचक्रिरे ॥ तान् समापततो राजन् गन्धर्वाञ् शतशो रणे ॥ प्रत्यगृह्णन् नरव्याघ्राः शरवर्षैर् अनेकशः ॥ अवकीर्यमाणाः खगमाः शरवर्षैः समन्ततः ॥ न शेकुः पाण्डुपुत्राणां समीपे परिवर्तितुम् ॥ अभिक्रुद्धान् अभिप्रेक्ष्य गन्धर्वान् अर्जुनस् तदा ॥ लक्षयित्वाथ दिव्यानि महास्त्राण्य् उपचक्रमे ॥ सहस्राणां सहस्रं स प्राहिणोद् यमसादनम् ॥ आग्नेयेनार्जुनः संख्ये गन्धर्वाणां बलोत्कटः ॥ तथा भीमो महेष्वासः संयुगे बलिनां वरः ॥ गन्धर्वाञ् शतशो राजञ् जघान निशितैः शरैः ॥ माद्रीपुत्राव् अपि तथा युध्यमानौ बलोत्कटौ ॥ परिगृह्याग्रतो राजञ् जघ्नतुः शतशः परान् ॥ ते वध्यमाना गन्धर्वा दिव्यैर् अस्त्रैर् महात्मभिः ॥ उत्पेतुः खम् उपादाय धृतराष्ट्रसुतांस् ततः ॥ तान् उत्पतिष्णून् बुद्ध्वा तु कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ महता शरजालेन समन्तात् पर्यवारयत् ॥ ते बद्धाः शरजालेन शकुन्ता इव पञ्जरे ॥ ववर्षुर् अर्जुनं क्रोधाद् गदाशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः ॥ गदाशक्त्यसिवृष्टीस् ता निहत्य स महास्त्रवित् ॥ गात्राणि चाहनद् भल्लैर् गन्धर्वाणां धनंजयः ॥ शिरोभिः प्रपतद्भिश् च चरणैर् बाहुभिस् तथा ॥ अश्मवृष्टिर् इवाभाति परेषाम् अभवद् भयम् ॥ ते वध्यमाना गन्धर्वाः पाण्डवेन महात्मना ॥ भूमिष्ठम् अन्तरिक्षस्थाः शरवर्षैर् अवाकिरन् ॥ तेषां तु शरवर्षाणि सव्यसाची परंतपः ॥ अस्त्रैः संवार्य तेजस्वी गन्धर्वान् प्रत्यविध्यत ॥ स्थूणाकर्णेन्द्रजालं च सौरं चापि तथार्जुनः ॥ आग्नेयं चापि सौम्यं च ससर्ज कुरुनन्दनः ॥ ते दह्यमाना गन्धर्वाः कुन्तीपुत्रस्य सायकैः ॥ दैतेया इव शक्रेण विषादम् अगमन् परम् ॥ ऊर्ध्वम् आक्रममाणाश् च शरजालेन वारिताः ॥ विसर्पमाणा भल्लैश् च वार्यन्ते सव्यसाचिना ॥vaiśaṃpāyana uvāca tato divyāstrasaṃpannā gandharvā hemamālinaḥ || visṛjantaḥ śarān dīptān samantāt paryavārayan || catvāraḥ pāṇḍavā vīrā gandharvāś ca sahasraśaḥ || raṇe saṃnyapatan rājaṃs tad adbhutam ivābhavat || yathā karṇasya ca ratho dhārtarāṣṭrasya cobhayoḥ || gandharvaiḥ śataśaś chinnau tathā teṣāṃ pracakrire || tān samāpatato rājan gandharvāñ śataśo raṇe || pratyagṛhṇan naravyāghrāḥ śaravarṣair anekaśaḥ || avakīryamāṇāḥ khagamāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ || na śekuḥ pāṇḍuputrāṇāṃ samīpe parivartitum || abhikruddhān abhiprekṣya gandharvān arjunas tadā || lakṣayitvātha divyāni mahāstrāṇy upacakrame || sahasrāṇāṃ sahasraṃ sa prāhiṇod yamasādanam || āgneyenārjunaḥ saṃkhye gandharvāṇāṃ balotkaṭaḥ || tathā bhīmo maheṣvāsaḥ saṃyuge balināṃ varaḥ || gandharvāñ śataśo rājañ jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ || mādrīputrāv api tathā yudhyamānau balotkaṭau || parigṛhyāgrato rājañ jaghnatuḥ śataśaḥ parān || te vadhyamānā gandharvā divyair astrair mahātmabhiḥ || utpetuḥ kham upādāya dhṛtarāṣṭrasutāṃs tataḥ || tān utpatiṣṇūn buddhvā tu kuntīputro dhanaṃjayaḥ || mahatā śarajālena samantāt paryavārayat || te baddhāḥ śarajālena śakuntā iva pañjare || vavarṣur arjunaṃ krodhād gadāśaktyṛṣṭivṛṣṭibhiḥ || gadāśaktyasivṛṣṭīs tā nihatya sa mahāstravit || gātrāṇi cāhanad bhallair gandharvāṇāṃ dhanaṃjayaḥ || śirobhiḥ prapatadbhiś ca caraṇair bāhubhis tathā || aśmavṛṣṭir ivābhāti pareṣām abhavad bhayam || te vadhyamānā gandharvāḥ pāṇḍavena mahātmanā || bhūmiṣṭham antarikṣasthāḥ śaravarṣair avākiran || teṣāṃ tu śaravarṣāṇi savyasācī paraṃtapaḥ || astraiḥ saṃvārya tejasvī gandharvān pratyavidhyata || sthūṇākarṇendrajālaṃ ca sauraṃ cāpi tathārjunaḥ || āgneyaṃ cāpi saumyaṃ ca sasarja kurunandanaḥ || te dahyamānā gandharvāḥ kuntīputrasya sāyakaiḥ || daiteyā iva śakreṇa viṣādam agaman param || ūrdhvam ākramamāṇāś ca śarajālena vāritāḥ || visarpamāṇā bhallaiś ca vāryante savyasācinā ||The gandharvas with divine weapons and golden garlands surround the Pandavas, loosing blazing arrows; four heroes and thousands of gandharvas clash in battle; the Pandavas meet hundreds of gandharvas with rains of arrows, not letting the sky-wanderers draw near; Arjuna, seeing the gandharvas' fury, employs great divine weapons and with the fire-weapon (agneya) sends thousands to the abode of Yama; Bhima and the sons of Madri kill hundreds; when the gandharvas rise into the sky, carrying off the sons of Dhritarashtra, Arjuna surrounds them with a net of arrows as birds in a cage, beats back maces, spears (shakti), swords and other missiles, strikes their bodies with broad-headed arrows (bhallas), repels arrows with his weapons, employs the sthunakarna-indrajala, saura, agneya, and saumya, and the gandharvas fall into despair like daityas burned by Shakra.

अनुवाद

Vaishampayana said: "The gandharvas, adorned with golden garlands and equipped with divine weapons, surrounded the Pandavas on all sides, loosing blazing arrows. The four Pandava heroes and thousands of gandharvas clashed in battle; it was like a marvel. Just as the gandharvas had cut to pieces, by the hundreds, the chariots of Karna and of Dhritarashtra's son, so now the Pandavas began to do to their chariots. The tigers among men met the hundreds of oncoming gandharvas with many showers of arrows. The sky-going ones, showered with arrows from every side, could not approach the sons of Pandu. Seeing the gandharvas enraged, Arjuna took aim with divine, great weapons and began to loose them. Thousand upon thousand, the mighty Arjuna in battle sent the gandharvas to the abode of Yama with the fire-weapon. The great archer Bhima, foremost among the strong, likewise slew hundreds of gandharvas with sharp arrows. The sons of Madri too, fighting with formidable strength and standing in the forefront, slew enemies by the hundreds. When the gandharvas, struck by the great divine weapons, rose into the sky carrying off the sons of Dhritarashtra, Kunti's son Dhananjaya perceived this and surrounded them on all sides with a great net of arrows. Bound by the net of arrows like birds in a cage, they in fury rained maces, spears, and lances upon Arjuna. The master of great weapons repelled these showers of maces, spears, and swords, and struck the bodies of the gandharvas with broad-headed arrows. Falling heads, legs, and arms seemed like a rain of stones, and the enemy grew afraid. The gandharvas, being slain by the great Pandava, showered arrows from the sky upon him as he stood on the ground. But the radiant Savyasachin, subduer of foes, warded off their arrows with his weapons and struck the gandharvas. Arjuna loosed the sthunakarna, the indrajala, and also the saura weapon; the delight of the Kurus loosed the agneya and the saumya as well. Burned by the arrows of Kunti's son, the gandharvas fell into utter despair, like the daityas struck down by Shakra."

भाष्य

The battle reveals the full measure of the Pandavas as warriors: they are saving an enemy, yet they do it with the same resolve with which they would defend a friend.

संस्करण

1c56ea965670 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:27:10 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN