महाभारत 3.238.1-20

देवनागरी

दुर्योधन उवाच
चित्रसेनं समागम्य प्रहसन्न् अर्जुनस् तदा ॥
इदं वचनम् अक्लीबम् अब्रवीत् परवीरहा ॥
भ्रातॄन् अर्हसि नो वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम ॥
अनर्हा धर्षणं हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु ॥
एवम् उक्तस् तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना ॥
उवाच यत् कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः ॥
द्रष्टारः स्म सुखाद् धीनान् सदारान् पाण्डवान् इति ॥
तस्मिन्न् उच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्य् अथ ॥
भूमेर् विवरम् अन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयान्वितः ॥
युधिष्ठिरम् अथागम्य गन्धर्वाः सह पाण्डवैः ॥
अस्मद्दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश् चास्मान् न्यवेदयन् ॥
स्त्रीसमक्षम् अहं दीनो बद्धः शत्रुवशं गतः ॥
युधिष्ठिरस्योपहृतः किं नु दुःखम् अतः परम् ॥
ये मे निराकृता नित्यं रिपुर् येषाम् अहं सदा ॥
तैर् मोक्षितो ऽहं दुर्बुद्धिर् दत्तं तैर् जीवितं च मे ॥
प्राप्तः स्यां यद्य् अहं वीर वधं तस्मिन् महारणे ॥
श्रेयस् तद् भविता मह्यम् एवंभूतं न जीवितम् ॥
भवेद् यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात् ॥
प्राप्ताश् च लोकाः पुण्याः स्युर् महेन्द्रसदने ऽक्षयाः ॥
यत् त्व् अद्य मे व्यवसितं तच् छृणुध्वं नरर्षभाः ॥
इह प्रायम् उपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान् ॥
भ्रातरश् चैव मे सर्वे प्रयान्त्व् अद्य पुरं प्रति ॥
कर्णप्रभृतयश् चैव सुहृदो बान्धवाश् च ये ॥
दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्व् अद्य पुरं प्रति ॥
न ह्य् अहं प्रतियास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः ॥
शत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत् तथा ॥
स सुहृच्छोकदो भूत्वा शत्रूणां हर्षवर्धनः ॥
वारणाह्वयम् आसाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम् ॥
भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिर् विदुरः संजयस् तथा ॥
बाह्लीकः सोमदत्तश् च ये चान्ये वृद्धसंमताः ॥
ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश् च तथोदासीनवृत्तयः ॥
किं मां वक्ष्यन्ति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तान् अहम् ॥
रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि ॥
आत्मदोषात् परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तान् अहम् ॥
दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्याम् ऐश्वर्यम् एव च ॥
तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वितः ॥
अहो बत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम् ॥
स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद् येन प्राप्तो ऽस्मि संशयम् ॥
तस्मात् प्रायम् उपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥
चेतयानो हि को जीवेत् कृच्छ्राच् छत्रुभिर् उद्धृतः ॥
शत्रुभिश् चावहसितो मानी पौरुषवर्जितः ॥
पाण्डवैर् विक्रमाढ्यैश् च सावमानम् अवेक्षितः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

duryodhana uvāca
citrasenaṃ samāgamya prahasann arjunas tadā ||
idaṃ vacanam aklībam abravīt paravīrahā ||
bhrātṝn arhasi no vīra moktuṃ gandharvasattama ||
anarhā dharṣaṇaṃ hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu ||
evam uktas tu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanā ||
uvāca yat karṇa vayaṃ mantrayanto vinirgatāḥ ||
draṣṭāraḥ sma sukhād dhīnān sadārān pāṇḍavān iti ||
tasminn uccāryamāṇe tu gandharveṇa vacasy atha ||
bhūmer vivaram anvaicchaṃ praveṣṭuṃ vrīḍayānvitaḥ ||
yudhiṣṭhiram athāgamya gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ ||
asmaddurmantritaṃ tasmai baddhāṃś cāsmān nyavedayan ||
strīsamakṣam ahaṃ dīno baddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ ||
yudhiṣṭhirasyopahṛtaḥ kiṃ nu duḥkham ataḥ param ||
ye me nirākṛtā nityaṃ ripur yeṣām ahaṃ sadā ||
tair mokṣito 'haṃ durbuddhir dattaṃ tair jīvitaṃ ca me ||
prāptaḥ syāṃ yady ahaṃ vīra vadhaṃ tasmin mahāraṇe ||
śreyas tad bhavitā mahyam evaṃbhūtaṃ na jīvitam ||
bhaved yaśaḥ pṛthivyāṃ me khyātaṃ gandharvato vadhāt ||
prāptāś ca lokāḥ puṇyāḥ syur mahendrasadane 'kṣayāḥ ||
yat tv adya me vyavasitaṃ tac chṛṇudhvaṃ nararṣabhāḥ ||
iha prāyam upāsiṣye yūyaṃ vrajata vai gṛhān ||
bhrātaraś caiva me sarve prayāntv adya puraṃ prati ||
karṇaprabhṛtayaś caiva suhṛdo bāndhavāś ca ye ||
duḥśāsanaṃ puraskṛtya prayāntv adya puraṃ prati ||
na hy ahaṃ pratiyāsyāmi puraṃ śatrunirākṛtaḥ ||
śatrumānāpaho bhūtvā suhṛdāṃ mānakṛt tathā ||
sa suhṛcchokado bhūtvā śatrūṇāṃ harṣavardhanaḥ ||
vāraṇāhvayam āsādya kiṃ vakṣyāmi janādhipam ||
bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇir viduraḥ saṃjayas tathā ||
bāhlīkaḥ somadattaś ca ye cānye vṛddhasaṃmatāḥ ||
brāhmaṇāḥ śreṇimukhyāś ca tathodāsīnavṛttayaḥ ||
kiṃ māṃ vakṣyanti kiṃ cāpi prativakṣyāmi tān aham ||
ripūṇāṃ śirasi sthitvā tathā vikramya corasi ||
ātmadoṣāt paribhraṣṭaḥ kathaṃ vakṣyāmi tān aham ||
durvinītāḥ śriyaṃ prāpya vidyām aiśvaryam eva ca ||
tiṣṭhanti na ciraṃ bhadre yathāhaṃ madagarvitaḥ ||
aho bata yathedaṃ me kaṣṭaṃ duścaritaṃ kṛtam ||
svayaṃ durbuddhinā mohād yena prāpto 'smi saṃśayam ||
tasmāt prāyam upāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum ||
cetayāno hi ko jīvet kṛcchrāc chatrubhir uddhṛtaḥ ||
śatrubhiś cāvahasito mānī pauruṣavarjitaḥ ||
pāṇḍavair vikramāḍhyaiś ca sāvamānam avekṣitaḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

दुर्योधन उवाच चित्रसेनं समागम्य प्रहसन्न् अर्जुनस् तदा ॥ इदं वचनम् अक्लीबम् अब्रवीत् परवीरहा ॥ भ्रातॄन् अर्हसि नो वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम ॥ अनर्हा धर्षणं हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु ॥ एवम् उक्तस् तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना ॥ उवाच यत् कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः ॥ द्रष्टारः स्म सुखाद् धीनान् सदारान् पाण्डवान् इति ॥ तस्मिन्न् उच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्य् अथ ॥ भूमेर् विवरम् अन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयान्वितः ॥ युधिष्ठिरम् अथागम्य गन्धर्वाः सह पाण्डवैः ॥ अस्मद्दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश् चास्मान् न्यवेदयन् ॥ स्त्रीसमक्षम् अहं दीनो बद्धः शत्रुवशं गतः ॥ युधिष्ठिरस्योपहृतः किं नु दुःखम् अतः परम् ॥ ये मे निराकृता नित्यं रिपुर् येषाम् अहं सदा ॥ तैर् मोक्षितो ऽहं दुर्बुद्धिर् दत्तं तैर् जीवितं च मे ॥ प्राप्तः स्यां यद्य् अहं वीर वधं तस्मिन् महारणे ॥ श्रेयस् तद् भविता मह्यम् एवंभूतं न जीवितम् ॥ भवेद् यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात् ॥ प्राप्ताश् च लोकाः पुण्याः स्युर् महेन्द्रसदने ऽक्षयाः ॥ यत् त्व् अद्य मे व्यवसितं तच् छृणुध्वं नरर्षभाः ॥ इह प्रायम् उपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान् ॥ भ्रातरश् चैव मे सर्वे प्रयान्त्व् अद्य पुरं प्रति ॥ कर्णप्रभृतयश् चैव सुहृदो बान्धवाश् च ये ॥ दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्व् अद्य पुरं प्रति ॥ न ह्य् अहं प्रतियास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः ॥ शत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत् तथा ॥ स सुहृच्छोकदो भूत्वा शत्रूणां हर्षवर्धनः ॥ वारणाह्वयम् आसाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम् ॥ भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिर् विदुरः संजयस् तथा ॥ बाह्लीकः सोमदत्तश् च ये चान्ये वृद्धसंमताः ॥ ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश् च तथोदासीनवृत्तयः ॥ किं मां वक्ष्यन्ति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तान् अहम् ॥ रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि ॥ आत्मदोषात् परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तान् अहम् ॥ दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्याम् ऐश्वर्यम् एव च ॥ तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वितः ॥ अहो बत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम् ॥ स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद् येन प्राप्तो ऽस्मि संशयम् ॥ तस्मात् प्रायम् उपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ चेतयानो हि को जीवेत् कृच्छ्राच् छत्रुभिर् उद्धृतः ॥ शत्रुभिश् चावहसितो मानी पौरुषवर्जितः ॥ पाण्डवैर् विक्रमाढ्यैश् च सावमानम् अवेक्षितः ॥duryodhana uvāca citrasenaṃ samāgamya prahasann arjunas tadā || idaṃ vacanam aklībam abravīt paravīrahā || bhrātṝn arhasi no vīra moktuṃ gandharvasattama || anarhā dharṣaṇaṃ hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu || evam uktas tu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanā || uvāca yat karṇa vayaṃ mantrayanto vinirgatāḥ || draṣṭāraḥ sma sukhād dhīnān sadārān pāṇḍavān iti || tasminn uccāryamāṇe tu gandharveṇa vacasy atha || bhūmer vivaram anvaicchaṃ praveṣṭuṃ vrīḍayānvitaḥ || yudhiṣṭhiram athāgamya gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ || asmaddurmantritaṃ tasmai baddhāṃś cāsmān nyavedayan || strīsamakṣam ahaṃ dīno baddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ || yudhiṣṭhirasyopahṛtaḥ kiṃ nu duḥkham ataḥ param || ye me nirākṛtā nityaṃ ripur yeṣām ahaṃ sadā || tair mokṣito 'haṃ durbuddhir dattaṃ tair jīvitaṃ ca me || prāptaḥ syāṃ yady ahaṃ vīra vadhaṃ tasmin mahāraṇe || śreyas tad bhavitā mahyam evaṃbhūtaṃ na jīvitam || bhaved yaśaḥ pṛthivyāṃ me khyātaṃ gandharvato vadhāt || prāptāś ca lokāḥ puṇyāḥ syur mahendrasadane 'kṣayāḥ || yat tv adya me vyavasitaṃ tac chṛṇudhvaṃ nararṣabhāḥ || iha prāyam upāsiṣye yūyaṃ vrajata vai gṛhān || bhrātaraś caiva me sarve prayāntv adya puraṃ prati || karṇaprabhṛtayaś caiva suhṛdo bāndhavāś ca ye || duḥśāsanaṃ puraskṛtya prayāntv adya puraṃ prati || na hy ahaṃ pratiyāsyāmi puraṃ śatrunirākṛtaḥ || śatrumānāpaho bhūtvā suhṛdāṃ mānakṛt tathā || sa suhṛcchokado bhūtvā śatrūṇāṃ harṣavardhanaḥ || vāraṇāhvayam āsādya kiṃ vakṣyāmi janādhipam || bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇir viduraḥ saṃjayas tathā || bāhlīkaḥ somadattaś ca ye cānye vṛddhasaṃmatāḥ || brāhmaṇāḥ śreṇimukhyāś ca tathodāsīnavṛttayaḥ || kiṃ māṃ vakṣyanti kiṃ cāpi prativakṣyāmi tān aham || ripūṇāṃ śirasi sthitvā tathā vikramya corasi || ātmadoṣāt paribhraṣṭaḥ kathaṃ vakṣyāmi tān aham || durvinītāḥ śriyaṃ prāpya vidyām aiśvaryam eva ca || tiṣṭhanti na ciraṃ bhadre yathāhaṃ madagarvitaḥ || aho bata yathedaṃ me kaṣṭaṃ duścaritaṃ kṛtam || svayaṃ durbuddhinā mohād yena prāpto 'smi saṃśayam || tasmāt prāyam upāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || cetayāno hi ko jīvet kṛcchrāc chatrubhir uddhṛtaḥ || śatrubhiś cāvahasito mānī pauruṣavarjitaḥ || pāṇḍavair vikramāḍhyaiś ca sāvamānam avekṣitaḥ ||Duryodhana continues: laughing, Arjuna asks Citrasena to release the brothers, since they do not deserve humiliation while the Pandavas live; the gandharva reveals that Duryodhana and Karna had set out to look upon the Pandavas and their wives deprived of happiness, and Duryodhana, in shame, wished to sink into the earth; the gandharvas, together with the Pandavas, brought him to Yudhishthira and told him of the wicked plan; bound and in the power of the enemy, he was presented to Yudhishthira before the women, and there is no greater sorrow than this; the very enemies he had always spurned and whose enemy he had always been saved him and gave him life; it would have been better to die in battle at the hands of the gandharvas and win fame and heavenly worlds than to live like this; therefore he has resolved to sit in prayopavesha, and his brothers, friends and kinsmen, led by Duhshasana, should go home; he will not return to the city, having been rescued by enemies, robbed of honor before enemies and friends alike, bringing grief to friends and joy to enemies; what will he say to Dhritarashtra, Bhishma, Drona, Kripa, Ashvatthama, Vidura, Sanjaya, Bahlika, Somadatta, the brahmanas and the elders, if he has fallen through his own fault after having stood upon the heads of his enemies; men of poor upbringing, having gained fortune, knowledge and power, do not stand long, as he did, intoxicated with pride; therefore he will fast unto death, for what conscious man would wish to live, dragged out with difficulty by his enemies, mocked by them, stripped of manhood, and regarded with contempt by the Pandavas.

अनुवाद

Duryodhana continued: "Having met Citrasena, Arjuna, laughing, spoke this fearless word to him: 'Hero, best of gandharvas, you must release our brothers; they do not deserve humiliation while the Pandavas live.' Then the gandharva answered the son of Pandu and said that Karna and I had set out after taking counsel: 'We shall see the Pandavas and their wives deprived of happiness.' While the gandharva was uttering these words, I, filled with shame, sought a crack in the earth to enter. The gandharvas, together with the Pandavas, came to Yudhishthira and told him of our wicked counsel and of how we had been bound. I, wretched, bound and fallen under the power of the enemy, was brought before Yudhishthira in the presence of the women. What could be more grievous than this? Those whom I had always spurned, whose enemy I had always been, freed me, wicked in mind, and gave me life. Had I, hero, perished in that great battle, it would have been better for me than such a life. My fame on earth would have been known as death at the hands of a gandharva, and I would have won holy, imperishable worlds in the abode of Mahendra. Now hear, bulls among men, what I have resolved: here I shall sit in prayopavesha, and you go home. Let all my brothers go today to the city, and let friends and kinsmen, led by Duhshasana, go today to the city. I will not return to the city, having been rescued by enemies, having become one who robbed enemies of honor and gave honor to friends, but who now brings grief to friends and increases the joy of enemies. What shall I say to the king, coming to Varanavata? What will Bhishma, Drona, Kripa, the son of Drona, Vidura, Sanjaya, Bahlika, Somadatta and the other elders honored by all say to me? What will the brahmanas, the heads of the communities, and the indifferent onlookers say, and what shall I answer them? Having stood upon the heads of my enemies and shown my strength upon their chests, I have fallen through my own fault: how shall I speak with them? Men of poor upbringing, having gained fortune, knowledge and power, do not stand long, fair one, just as I, intoxicated with pride, have not. Alas, how grievous has become this evil deed of mine, done by myself, wicked in mind, out of delusion, through which I have fallen into peril! Therefore I shall sit in prayopavesha; I shall not be able to live. What conscious man would wish to live, dragged out with difficulty by his enemies, mocked by his enemies, proud yet stripped of manhood, and regarded with contempt by the valiant Pandavas?"

भाष्य

Duryodhana's shame brings him almost to self-knowledge, but not to repentance. He does not say, "I acted wrongly" -- he says, "I was humiliated."

संस्करण

7c67e20dc008 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:27:10 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN