महाभारत 3.244.1-16

देवनागरी

जनमेजय उवाच
दुर्योधनं मोचयित्वा पाण्डुपुत्रा महाबलाः ॥
किम् अकार्षुर् वने तस्मिंस् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि ॥
वैशंपायन उवाच
ततः शयानं कौन्तेयं रात्रौ द्वैतवने मृगाः ॥
स्वप्नान्ते दर्शयाम् आसुर् बाष्पकण्ठा युधिष्ठिरम् ॥
तान् अब्रवीत् स राजेन्द्रो वेपमानान् कृताञ्जलीन् ॥
ब्रूत यद् वक्तुकामाः स्थ के भवन्तः किम् इष्यते ॥
एवम् उक्ताः पाण्डवेन कौन्तेयेन यशस्विना ॥
प्रत्यब्रुवन् मृगास् तत्र हतशेषा युधिष्ठिरम् ॥
वयं मृगा द्वैतवने हतशिष्टाः स्म भारत ॥
नोत्सीदेम महाराज क्रियतां वासपर्ययः ॥
भवन्तो भ्रातरः शूराः सर्व एवास्त्रकोविदाः ॥
कुलान्य् अल्पावशिष्टानि कृतवन्तो वनौकसाम् ॥
बीजभूता वयं के चिद् अवशिष्टा महामते ॥
विवर्धेमहि राजेन्द्र प्रसादात् ते युधिष्ठिर ॥
तान् वेपमानान् वित्रस्तान् बीजमात्रावशेषितान् ॥
मृगान् दृष्ट्वा सुदुःखार्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥
तांस् तथेत्य् अब्रवीद् राजा सर्वभूतहिते रतः ॥
तथ्यं भवन्तो ब्रुवते करिष्यामि च तत् तथा ॥
इत्य् एवं प्रतिबुद्धः स रात्र्यन्ते राजसत्तमः ॥
अब्रवीत् सहितान् भ्रातॄन् दयापन्नो मृगान् प्रति ॥
उक्तो रात्रौ मृगैर् अस्मि स्वप्नान्ते हतशेषितैः ॥
तनुभूताः स्म भद्रं ते दया नः क्रियताम् इति ॥
ते सत्यम् आहुः कर्तव्या दयास्माभिर् वनौकसाम् ॥
साष्टमासं हि नो वर्षं यद् एनान् उपयुञ्ज्महे ॥
पुनर् बहुमृगं रम्यं काम्यकं काननोत्तमम् ॥
मरुभूमेः शिरः ख्यातं तृणबिन्दुसरः प्रति ॥
तत्रेमा वसतीः शिष्टा विहरन्तो रमेमहि ॥
ततस् ते पाण्डवाः शीघ्रं प्रययुर् धर्मकोविदाः ॥
ब्राह्मणैः सहिता राजन् ये च तत्र सहोषिताः ॥
इन्द्रसेनादिभिश् चैव प्रेष्यैर् अनुगतास् तदा ॥
ते यात्वानुसृतैर् मार्गैः स्वन्नैः शुचिजलान्वितैः ॥
ददृशुः काम्यकं पुण्यम् आश्रमं तापसायुतम् ॥
विविशुस् ते स्म कौरव्या वृता विप्रर्षभैस् तदा ॥
तद् वनं भरतश्रेष्ठाः स्वर्गं सुकृतिनो यथा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

janamejaya uvāca
duryodhanaṃ mocayitvā pāṇḍuputrā mahābalāḥ ||
kim akārṣur vane tasmiṃs tan mamākhyātum arhasi ||
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ śayānaṃ kaunteyaṃ rātrau dvaitavane mṛgāḥ ||
svapnānte darśayām āsur bāṣpakaṇṭhā yudhiṣṭhiram ||
tān abravīt sa rājendro vepamānān kṛtāñjalīn ||
brūta yad vaktukāmāḥ stha ke bhavantaḥ kim iṣyate ||
evam uktāḥ pāṇḍavena kaunteyena yaśasvinā ||
pratyabruvan mṛgās tatra hataśeṣā yudhiṣṭhiram ||
vayaṃ mṛgā dvaitavane hataśiṣṭāḥ sma bhārata ||
notsīdema mahārāja kriyatāṃ vāsaparyayaḥ ||
bhavanto bhrātaraḥ śūrāḥ sarva evāstrakovidāḥ ||
kulāny alpāvaśiṣṭāni kṛtavanto vanaukasām ||
bījabhūtā vayaṃ ke cid avaśiṣṭā mahāmate ||
vivardhemahi rājendra prasādāt te yudhiṣṭhira ||
tān vepamānān vitrastān bījamātrāvaśeṣitān ||
mṛgān dṛṣṭvā suduḥkhārto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
tāṃs tathety abravīd rājā sarvabhūtahite rataḥ ||
tathyaṃ bhavanto bruvate kariṣyāmi ca tat tathā ||
ity evaṃ pratibuddhaḥ sa rātryante rājasattamaḥ ||
abravīt sahitān bhrātṝn dayāpanno mṛgān prati ||
ukto rātrau mṛgair asmi svapnānte hataśeṣitaiḥ ||
tanubhūtāḥ sma bhadraṃ te dayā naḥ kriyatām iti ||
te satyam āhuḥ kartavyā dayāsmābhir vanaukasām ||
sāṣṭamāsaṃ hi no varṣaṃ yad enān upayuñjmahe ||
punar bahumṛgaṃ ramyaṃ kāmyakaṃ kānanottamam ||
marubhūmeḥ śiraḥ khyātaṃ tṛṇabindusaraḥ prati ||
tatremā vasatīḥ śiṣṭā viharanto ramemahi ||
tatas te pāṇḍavāḥ śīghraṃ prayayur dharmakovidāḥ ||
brāhmaṇaiḥ sahitā rājan ye ca tatra sahoṣitāḥ ||
indrasenādibhiś caiva preṣyair anugatās tadā ||
te yātvānusṛtair mārgaiḥ svannaiḥ śucijalānvitaiḥ ||
dadṛśuḥ kāmyakaṃ puṇyam āśramaṃ tāpasāyutam ||
viviśus te sma kauravyā vṛtā viprarṣabhais tadā ||
tad vanaṃ bharataśreṣṭhāḥ svargaṃ sukṛtino yathā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

जनमेजय उवाच दुर्योधनं मोचयित्वा पाण्डुपुत्रा महाबलाः ॥ किम् अकार्षुर् वने तस्मिंस् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि ॥ वैशंपायन उवाच ततः शयानं कौन्तेयं रात्रौ द्वैतवने मृगाः ॥ स्वप्नान्ते दर्शयाम् आसुर् बाष्पकण्ठा युधिष्ठिरम् ॥ तान् अब्रवीत् स राजेन्द्रो वेपमानान् कृताञ्जलीन् ॥ ब्रूत यद् वक्तुकामाः स्थ के भवन्तः किम् इष्यते ॥ एवम् उक्ताः पाण्डवेन कौन्तेयेन यशस्विना ॥ प्रत्यब्रुवन् मृगास् तत्र हतशेषा युधिष्ठिरम् ॥ वयं मृगा द्वैतवने हतशिष्टाः स्म भारत ॥ नोत्सीदेम महाराज क्रियतां वासपर्ययः ॥ भवन्तो भ्रातरः शूराः सर्व एवास्त्रकोविदाः ॥ कुलान्य् अल्पावशिष्टानि कृतवन्तो वनौकसाम् ॥ बीजभूता वयं के चिद् अवशिष्टा महामते ॥ विवर्धेमहि राजेन्द्र प्रसादात् ते युधिष्ठिर ॥ तान् वेपमानान् वित्रस्तान् बीजमात्रावशेषितान् ॥ मृगान् दृष्ट्वा सुदुःखार्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ तांस् तथेत्य् अब्रवीद् राजा सर्वभूतहिते रतः ॥ तथ्यं भवन्तो ब्रुवते करिष्यामि च तत् तथा ॥ इत्य् एवं प्रतिबुद्धः स रात्र्यन्ते राजसत्तमः ॥ अब्रवीत् सहितान् भ्रातॄन् दयापन्नो मृगान् प्रति ॥ उक्तो रात्रौ मृगैर् अस्मि स्वप्नान्ते हतशेषितैः ॥ तनुभूताः स्म भद्रं ते दया नः क्रियताम् इति ॥ ते सत्यम् आहुः कर्तव्या दयास्माभिर् वनौकसाम् ॥ साष्टमासं हि नो वर्षं यद् एनान् उपयुञ्ज्महे ॥ पुनर् बहुमृगं रम्यं काम्यकं काननोत्तमम् ॥ मरुभूमेः शिरः ख्यातं तृणबिन्दुसरः प्रति ॥ तत्रेमा वसतीः शिष्टा विहरन्तो रमेमहि ॥ ततस् ते पाण्डवाः शीघ्रं प्रययुर् धर्मकोविदाः ॥ ब्राह्मणैः सहिता राजन् ये च तत्र सहोषिताः ॥ इन्द्रसेनादिभिश् चैव प्रेष्यैर् अनुगतास् तदा ॥ ते यात्वानुसृतैर् मार्गैः स्वन्नैः शुचिजलान्वितैः ॥ ददृशुः काम्यकं पुण्यम् आश्रमं तापसायुतम् ॥ विविशुस् ते स्म कौरव्या वृता विप्रर्षभैस् तदा ॥ तद् वनं भरतश्रेष्ठाः स्वर्गं सुकृतिनो यथा ॥janamejaya uvāca duryodhanaṃ mocayitvā pāṇḍuputrā mahābalāḥ || kim akārṣur vane tasmiṃs tan mamākhyātum arhasi || vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ śayānaṃ kaunteyaṃ rātrau dvaitavane mṛgāḥ || svapnānte darśayām āsur bāṣpakaṇṭhā yudhiṣṭhiram || tān abravīt sa rājendro vepamānān kṛtāñjalīn || brūta yad vaktukāmāḥ stha ke bhavantaḥ kim iṣyate || evam uktāḥ pāṇḍavena kaunteyena yaśasvinā || pratyabruvan mṛgās tatra hataśeṣā yudhiṣṭhiram || vayaṃ mṛgā dvaitavane hataśiṣṭāḥ sma bhārata || notsīdema mahārāja kriyatāṃ vāsaparyayaḥ || bhavanto bhrātaraḥ śūrāḥ sarva evāstrakovidāḥ || kulāny alpāvaśiṣṭāni kṛtavanto vanaukasām || bījabhūtā vayaṃ ke cid avaśiṣṭā mahāmate || vivardhemahi rājendra prasādāt te yudhiṣṭhira || tān vepamānān vitrastān bījamātrāvaśeṣitān || mṛgān dṛṣṭvā suduḥkhārto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || tāṃs tathety abravīd rājā sarvabhūtahite rataḥ || tathyaṃ bhavanto bruvate kariṣyāmi ca tat tathā || ity evaṃ pratibuddhaḥ sa rātryante rājasattamaḥ || abravīt sahitān bhrātṝn dayāpanno mṛgān prati || ukto rātrau mṛgair asmi svapnānte hataśeṣitaiḥ || tanubhūtāḥ sma bhadraṃ te dayā naḥ kriyatām iti || te satyam āhuḥ kartavyā dayāsmābhir vanaukasām || sāṣṭamāsaṃ hi no varṣaṃ yad enān upayuñjmahe || punar bahumṛgaṃ ramyaṃ kāmyakaṃ kānanottamam || marubhūmeḥ śiraḥ khyātaṃ tṛṇabindusaraḥ prati || tatremā vasatīḥ śiṣṭā viharanto ramemahi || tatas te pāṇḍavāḥ śīghraṃ prayayur dharmakovidāḥ || brāhmaṇaiḥ sahitā rājan ye ca tatra sahoṣitāḥ || indrasenādibhiś caiva preṣyair anugatās tadā || te yātvānusṛtair mārgaiḥ svannaiḥ śucijalānvitaiḥ || dadṛśuḥ kāmyakaṃ puṇyam āśramaṃ tāpasāyutam || viviśus te sma kauravyā vṛtā viprarṣabhais tadā || tad vanaṃ bharataśreṣṭhāḥ svargaṃ sukṛtino yathā ||Janamejaya asks what the Pandavas did in the forest after freeing Duryodhana; Vaishampayana relates that at night in Dvaitavana animals appeared in a dream to the sleeping Yudhishthira, trembling, with palms folded, and tears choking their throats; they said that few of Dvaitavana's slaughtered animals remained and asked him to change the dwelling place so that they would not vanish entirely, for the brave brothers, masters of weapons, had all but destroyed their families; those who remained, like seed-stock, should be allowed to multiply by Yudhishthira's grace; Dharmaraja, grieving over the trembling, frightened animals, promises to fulfill their request; waking at the end of night, he tells his brothers that the animals spoke the truth and that mercy must be shown to the forest-dwellers, since they have already been living off them for a year and eight months; the Pandavas decide to return to Kamyaka, rich in game and beautiful, by Lake Trinabindu, and set out quickly with the brahmins and servants led by Indrasena, traveling roads with good food and pure water, they behold the holy Kamyaka with its hermitage of ascetics and enter that forest as the virtuous enter heaven.

अनुवाद

Janamejaya said: "Having freed Duryodhana, what did the mighty sons of Pandu do in that forest? Tell me this." Vaishampayana said: "Then at night in Dvaitavana, animals appeared in a dream to Kunti's son Yudhishthira as he lay sleeping, trembling, with palms folded, tears choking their throats. The king of kings said to them: 'Speak what you wish to say. Who are you, and what do you desire?' Then the animals who had survived the slaughter answered the illustrious son of Kunti: 'We are the animals of Dvaitavana, O Bharata, the survivors of the slaughter. Great king, let us not perish: change your dwelling place. You, brave brothers, all masters of weapons, have all but destroyed the families of the forest-dwellers. Some of us remain as seed-stock; O great in wisdom, let us grow by your grace, King Yudhishthira.' Seeing these trembling, frightened animals, reduced to a mere remnant of seed-stock, Dharmaraja Yudhishthira was deeply grieved and said to them: 'So be it. You speak the truth, and I shall do this.' Waking at the end of the night, the best of kings, filled with compassion for the animals, said to his assembled brothers: 'In the night, in a dream, I was entreated by the animals who survived the slaughter: "We have become few, blessings upon you, show us mercy." They speak the truth. We must show mercy to the forest-dwellers, for we have already been living off them for a year and eight months. There is again Kamyaka, rich in game and beautiful, the finest forest, known as the head of the desert land by Lake Trinabindu. There, dwelling and roaming, we shall take our pleasure together with what settlements remain.' Then the Pandavas, versed in dharma, set out quickly together with the brahmins who had been living there with them, and the servants led by Indrasena followed after them. Having traveled roads furnished with good food and pure water, they beheld the holy Kamyaka, a hermitage full of ascetics. Then the Kauravas, surrounded by the finest brahmins, entered that forest, O best of the Bharatas, as the virtuous enter heaven."

भाष्य

Yudhishthira hears even the voice of animals. Royal dharma here extends beyond the human sphere: compassion for living beings becomes the cause of his action.

संस्करण

d1a10897e021 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:28:43 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN