महाभारत 3.251.8-21

देवनागरी

स प्रविश्याश्रमं शून्यं सिंहगोष्ठं वृको यथा ॥
आत्मना सप्तमः कृष्णाम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
कुशलं ते वरारोहे भर्तारस् ते ऽप्य् अनामयाः ॥
येषां कुशलकामासि ते ऽपि कच्चिद् अनामयाः ॥
द्रौपद्य् उवाच
कौरव्यः कुशली राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
अहं च भ्रातरश् चास्य यांश् चान्यान् परिपृच्छसि ॥
पाद्यं प्रतिगृहाणेदम् आसनं च नृपात्मज ॥
मृगान् पञ्चाशतं चैव प्रातराशं ददानि ते ॥
ऐणेयान् पृषतान् न्यङ्कून् हरिणाञ् शरभाञ् शशान् ॥
ऋश्यान् रुरूञ् शम्बरांश् च गवयांश् च मृगान् बहून् ॥
वराहान् महिषांश् चैव याश् चान्या मृगजातयः ॥
प्रदास्यति स्वयं तुभ्यं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
जयद्रथ उवाच
कुशलं प्रातराशस्य सर्वा मे ऽपचितिः कृता ॥
एहि मे रथम् आरोह सुखम् आप्नुहि केवलम् ॥
गतश्रीकांश् च्युतान् राज्यात् कृपणान् गतचेतसः ॥
अरण्यवासिनः पार्थान् नानुरोद्धुं त्वम् अर्हसि ॥
न वै प्राज्ञा गतश्रीकं भर्तारम् उपयुञ्जते ॥
युञ्जानम् अनुयुञ्जीत न श्रियः संक्षये वसेत् ॥
श्रिया विहीना राज्याच् च विनष्टाः शाश्वतीः समाः ॥
अलं ते पाण्डुपुत्राणां भक्त्या क्लेशम् उपासितुम् ॥
भार्या मे भव सुश्रोणि त्यजैनान् सुखम् आप्नुहि ॥
अखिलान् सिन्धुसौवीरान् अवाप्नुहि मया सह ॥
वैशंपायन उवाच
इत्य् उक्ता सिन्धुराजेन वाक्यं हृदयकम्पनम् ॥
कृष्णा तस्माद् अपाक्रामद् देशात् सभ्रुकुटीमुखी ॥
अवमत्यास्य तद् वाक्यम् आक्षिप्य च सुमध्यमा ॥
मैवम् इत्य् अब्रवीत् कृष्णा लज्जस्वेति च सैन्धवम् ॥
सा काङ्क्षमाणा भर्तॄणाम् उपयानम् अनिन्दिता ॥
विलोभयाम् आस परं वाक्यैर् वाक्यानि युञ्जती ॥

लिप्यंतरण (IAST)

sa praviśyāśramaṃ śūnyaṃ siṃhagoṣṭhaṃ vṛko yathā ||
ātmanā saptamaḥ kṛṣṇām idaṃ vacanam abravīt ||
kuśalaṃ te varārohe bhartāras te 'py anāmayāḥ ||
yeṣāṃ kuśalakāmāsi te 'pi kaccid anāmayāḥ ||
draupady uvāca
kauravyaḥ kuśalī rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
ahaṃ ca bhrātaraś cāsya yāṃś cānyān paripṛcchasi ||
pādyaṃ pratigṛhāṇedam āsanaṃ ca nṛpātmaja ||
mṛgān pañcāśataṃ caiva prātarāśaṃ dadāni te ||
aiṇeyān pṛṣatān nyaṅkūn hariṇāñ śarabhāñ śaśān ||
ṛśyān rurūñ śambarāṃś ca gavayāṃś ca mṛgān bahūn ||
varāhān mahiṣāṃś caiva yāś cānyā mṛgajātayaḥ ||
pradāsyati svayaṃ tubhyaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
jayadratha uvāca
kuśalaṃ prātarāśasya sarvā me 'pacitiḥ kṛtā ||
ehi me ratham āroha sukham āpnuhi kevalam ||
gataśrīkāṃś cyutān rājyāt kṛpaṇān gatacetasaḥ ||
araṇyavāsinaḥ pārthān nānuroddhuṃ tvam arhasi ||
na vai prājñā gataśrīkaṃ bhartāram upayuñjate ||
yuñjānam anuyuñjīta na śriyaḥ saṃkṣaye vaset ||
śriyā vihīnā rājyāc ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ ||
alaṃ te pāṇḍuputrāṇāṃ bhaktyā kleśam upāsitum ||
bhāryā me bhava suśroṇi tyajainān sukham āpnuhi ||
akhilān sindhusauvīrān avāpnuhi mayā saha ||
vaiśaṃpāyana uvāca
ity uktā sindhurājena vākyaṃ hṛdayakampanam ||
kṛṣṇā tasmād apākrāmad deśāt sabhrukuṭīmukhī ||
avamatyāsya tad vākyam ākṣipya ca sumadhyamā ||
maivam ity abravīt kṛṣṇā lajjasveti ca saindhavam ||
sā kāṅkṣamāṇā bhartṝṇām upayānam aninditā ||
vilobhayām āsa paraṃ vākyair vākyāni yuñjatī ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

स प्रविश्याश्रमं शून्यं सिंहगोष्ठं वृको यथा ॥ आत्मना सप्तमः कृष्णाम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ कुशलं ते वरारोहे भर्तारस् ते ऽप्य् अनामयाः ॥ येषां कुशलकामासि ते ऽपि कच्चिद् अनामयाः ॥ द्रौपद्य् उवाच कौरव्यः कुशली राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ अहं च भ्रातरश् चास्य यांश् चान्यान् परिपृच्छसि ॥ पाद्यं प्रतिगृहाणेदम् आसनं च नृपात्मज ॥ मृगान् पञ्चाशतं चैव प्रातराशं ददानि ते ॥ ऐणेयान् पृषतान् न्यङ्कून् हरिणाञ् शरभाञ् शशान् ॥ ऋश्यान् रुरूञ् शम्बरांश् च गवयांश् च मृगान् बहून् ॥ वराहान् महिषांश् चैव याश् चान्या मृगजातयः ॥ प्रदास्यति स्वयं तुभ्यं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ जयद्रथ उवाच कुशलं प्रातराशस्य सर्वा मे ऽपचितिः कृता ॥ एहि मे रथम् आरोह सुखम् आप्नुहि केवलम् ॥ गतश्रीकांश् च्युतान् राज्यात् कृपणान् गतचेतसः ॥ अरण्यवासिनः पार्थान् नानुरोद्धुं त्वम् अर्हसि ॥ न वै प्राज्ञा गतश्रीकं भर्तारम् उपयुञ्जते ॥ युञ्जानम् अनुयुञ्जीत न श्रियः संक्षये वसेत् ॥ श्रिया विहीना राज्याच् च विनष्टाः शाश्वतीः समाः ॥ अलं ते पाण्डुपुत्राणां भक्त्या क्लेशम् उपासितुम् ॥ भार्या मे भव सुश्रोणि त्यजैनान् सुखम् आप्नुहि ॥ अखिलान् सिन्धुसौवीरान् अवाप्नुहि मया सह ॥ वैशंपायन उवाच इत्य् उक्ता सिन्धुराजेन वाक्यं हृदयकम्पनम् ॥ कृष्णा तस्माद् अपाक्रामद् देशात् सभ्रुकुटीमुखी ॥ अवमत्यास्य तद् वाक्यम् आक्षिप्य च सुमध्यमा ॥ मैवम् इत्य् अब्रवीत् कृष्णा लज्जस्वेति च सैन्धवम् ॥ सा काङ्क्षमाणा भर्तॄणाम् उपयानम् अनिन्दिता ॥ विलोभयाम् आस परं वाक्यैर् वाक्यानि युञ्जती ॥sa praviśyāśramaṃ śūnyaṃ siṃhagoṣṭhaṃ vṛko yathā || ātmanā saptamaḥ kṛṣṇām idaṃ vacanam abravīt || kuśalaṃ te varārohe bhartāras te 'py anāmayāḥ || yeṣāṃ kuśalakāmāsi te 'pi kaccid anāmayāḥ || draupady uvāca kauravyaḥ kuśalī rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || ahaṃ ca bhrātaraś cāsya yāṃś cānyān paripṛcchasi || pādyaṃ pratigṛhāṇedam āsanaṃ ca nṛpātmaja || mṛgān pañcāśataṃ caiva prātarāśaṃ dadāni te || aiṇeyān pṛṣatān nyaṅkūn hariṇāñ śarabhāñ śaśān || ṛśyān rurūñ śambarāṃś ca gavayāṃś ca mṛgān bahūn || varāhān mahiṣāṃś caiva yāś cānyā mṛgajātayaḥ || pradāsyati svayaṃ tubhyaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || jayadratha uvāca kuśalaṃ prātarāśasya sarvā me 'pacitiḥ kṛtā || ehi me ratham āroha sukham āpnuhi kevalam || gataśrīkāṃś cyutān rājyāt kṛpaṇān gatacetasaḥ || araṇyavāsinaḥ pārthān nānuroddhuṃ tvam arhasi || na vai prājñā gataśrīkaṃ bhartāram upayuñjate || yuñjānam anuyuñjīta na śriyaḥ saṃkṣaye vaset || śriyā vihīnā rājyāc ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ || alaṃ te pāṇḍuputrāṇāṃ bhaktyā kleśam upāsitum || bhāryā me bhava suśroṇi tyajainān sukham āpnuhi || akhilān sindhusauvīrān avāpnuhi mayā saha || vaiśaṃpāyana uvāca ity uktā sindhurājena vākyaṃ hṛdayakampanam || kṛṣṇā tasmād apākrāmad deśāt sabhrukuṭīmukhī || avamatyāsya tad vākyam ākṣipya ca sumadhyamā || maivam ity abravīt kṛṣṇā lajjasveti ca saindhavam || sā kāṅkṣamāṇā bhartṝṇām upayānam aninditā || vilobhayām āsa paraṃ vākyair vākyāni yuñjatī ||Jayadratha, evil of heart, the lord of Sauvira and Sindhu, wishes to see Draupadi, enters the empty hermitage like a wolf into a lion's den, and, being the seventh among his companions, asks after her well-being and her husbands'; Draupadi answers that King Yudhishthira and his brothers are well, and offers water for the feet, a seat, and a morning meal of fifty animals, which Yudhishthira will give; Jayadratha dismisses the food and the honors, calls her to his chariot, saying that the Parthas have lost their glory, kingdom, and reason, live in the forest, and are not worthy of her fidelity; wise women do not cling to a husband bereft of glory, so she should become his wife, leave the Pandavas, and enjoy all of Sindhu and Sauvira with him; hearing these heart-shaking words, Krishna-Draupadi, her brow furrowed, withdraws, scorns his speech, says, 'Not so, be ashamed,' and, awaiting the coming of her husbands, answers with words to detain him.

अनुवाद

He replied, 'Let us see Draupadi.' So spoke Jayadratha, evil of heart, the lord of Sauvira and Sindhu. He entered the empty hermitage like a wolf into a lion's den, and, being the seventh among his companions, said to Krishna: 'Are you well, O beautiful one? Are your husbands in good health? And are those others too, whose well-being you cherish, also healthy?' Draupadi answered: 'The king of the Kauravas, Kunti's son Yudhishthira, is well; I am well, and so are his brothers and the others about whom you ask. Accept this water for your feet and this seat, O king's son. I shall give you a morning meal — fifty animals: spotted deer, antelope, nyanku, harina, sharabhas, hares, rishyas, rurus, shambaras, gavayas, and many other deer, as well as boars, buffaloes, and other kinds of game. Kunti's son Yudhishthira himself will give them to you.' Jayadratha said: 'All is well regarding the morning meal; every honor has been shown me. Come, mount my chariot, and obtain happiness alone. The Parthas have lost their glory, fallen from their kingdom, wretched and bereft of reason; they dwell in the forest, and you ought not cling to them. The wise do not devote themselves to a husband who has lost his glory; one should cling to him who is joined with it, not remain with one at its vanishing. The sons of Pandu are deprived of glory and kingdom, ruined for years to come. Enough of enduring suffering out of devotion to them. Become my wife, O fair-hipped one. Leave them, attain happiness, and together with me obtain all of Sindhu and Sauvira.' When the king of Sindhu had spoken these heart-shaking words, Krishna, her brow furrowed, withdrew from that place. Scorning his speech and sharply rejecting it, the slender-waisted Krishna said to the Saindhava: 'Not so. Be ashamed.' Blameless, awaiting the coming of her husbands, she began to detain him, joining word to word.

भाष्य

Draupadi answers not with fear but with dignity and hospitality. Her 'be ashamed' sets a boundary exactly where Jayadratha tries to turn royal power into violence.

संस्करण

d3a71c3c792b · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:27:38 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN