महाभारत 3.264.24-39

देवनागरी

सर्व एते महात्मानो बुद्धिमन्तो महाबलाः ॥
अलं तव विनाशाय रामवीर्यव्यपाश्रयात् ॥
तस्यास् तद् आक्षिप्य वचो हितम् उक्तं कपीश्वरः ॥
पर्यशङ्कत ताम् ईर्षुः सुग्रीवगतमानसाम् ॥
तारां परुषम् उक्त्वा स निर्जगाम गुहामुखात् ॥
स्थितं माल्यवतो ऽभ्याशे सुग्रीवं सो ऽभ्यभाषत ॥
असकृत् त्वं मया मूढ निर्जितो जीवितप्रियः ॥
मुक्तो ज्ञातिर् इति ज्ञात्वा का त्वरा मरणे पुनः ॥
इत्य् उक्तः प्राह सुग्रीवो भ्रातरं हेतुमद् वचः ॥
प्राप्तकालम् अमित्रघ्नो रामं संबोधयन्न् इव ॥
हृतदारस्य मे राजन् हृतराज्यस्य च त्वया ॥
किं नु जीवितसामर्थ्यम् इति विद्धि समागतम् ॥
एवम् उक्त्वा बहुविधं ततस् तौ संनिपेततुः ॥
समरे वालिसुग्रीवौ शालतालशिलायुधौ ॥
उभौ जघ्नतुर् अन्योन्यम् उभौ भूमौ निपेततुः ॥
उभौ ववल्गतुश् चित्रं मुष्टिभिश् च निजघ्नतुः ॥
उभौ रुधिरसंसिक्तौ नखदन्तपरिक्षतौ ॥
शुशुभाते तदा वीरौ पुष्पिताव् इव किंशुकौ ॥
न विशेषस् तयोर् युद्धे तदा कश् चन दृश्यते ॥
सुग्रीवस्य तदा मालां हनूमान् कण्ठ आसजत् ॥
स मालया तदा वीरः शुशुभे कण्ठसक्तया ॥
श्रीमान् इव महाशैलो मलयो मेघमालया ॥
कृतचिह्नं तु सुग्रीवं रामो दृष्ट्वा महाधनुः ॥
विचकर्ष धनुःश्रेष्ठं वालिम् उद्दिश्य लक्ष्यवत् ॥
विस्फारस् तस्य धनुषो यन्त्रस्येव तदा बभौ ॥
वितत्रास तदा वाली शरेणाभिहतो हृदि ॥
स भिन्नमर्माभिहतो वक्त्राच् छोणितम् उद्वमन् ॥
ददर्शावस्थितं रामम् आरात् सौमित्रिणा सह ॥
गर्हयित्वा स काकुत्स्थं पपात भुवि मूर्छितः ॥
तारा ददर्श तं भूमौ तारापतिम् इव च्युतम् ॥
हते वालिनि सुग्रीवः किष्किन्धां प्रत्यपद्यत ॥
तां च तारापतिमुखीं तारां निपतितेश्वराम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

sarva ete mahātmāno buddhimanto mahābalāḥ ||
alaṃ tava vināśāya rāmavīryavyapāśrayāt ||
tasyās tad ākṣipya vaco hitam uktaṃ kapīśvaraḥ ||
paryaśaṅkata tām īrṣuḥ sugrīvagatamānasām ||
tārāṃ paruṣam uktvā sa nirjagāma guhāmukhāt ||
sthitaṃ mālyavato 'bhyāśe sugrīvaṃ so 'bhyabhāṣata ||
asakṛt tvaṃ mayā mūḍha nirjito jīvitapriyaḥ ||
mukto jñātir iti jñātvā kā tvarā maraṇe punaḥ ||
ity uktaḥ prāha sugrīvo bhrātaraṃ hetumad vacaḥ ||
prāptakālam amitraghno rāmaṃ saṃbodhayann iva ||
hṛtadārasya me rājan hṛtarājyasya ca tvayā ||
kiṃ nu jīvitasāmarthyam iti viddhi samāgatam ||
evam uktvā bahuvidhaṃ tatas tau saṃnipetatuḥ ||
samare vālisugrīvau śālatālaśilāyudhau ||
ubhau jaghnatur anyonyam ubhau bhūmau nipetatuḥ ||
ubhau vavalgatuś citraṃ muṣṭibhiś ca nijaghnatuḥ ||
ubhau rudhirasaṃsiktau nakhadantaparikṣatau ||
śuśubhāte tadā vīrau puṣpitāv iva kiṃśukau ||
na viśeṣas tayor yuddhe tadā kaś cana dṛśyate ||
sugrīvasya tadā mālāṃ hanūmān kaṇṭha āsajat ||
sa mālayā tadā vīraḥ śuśubhe kaṇṭhasaktayā ||
śrīmān iva mahāśailo malayo meghamālayā ||
kṛtacihnaṃ tu sugrīvaṃ rāmo dṛṣṭvā mahādhanuḥ ||
vicakarṣa dhanuḥśreṣṭhaṃ vālim uddiśya lakṣyavat ||
visphāras tasya dhanuṣo yantrasyeva tadā babhau ||
vitatrāsa tadā vālī śareṇābhihato hṛdi ||
sa bhinnamarmābhihato vaktrāc choṇitam udvaman ||
dadarśāvasthitaṃ rāmam ārāt saumitriṇā saha ||
garhayitvā sa kākutsthaṃ papāta bhuvi mūrchitaḥ ||
tārā dadarśa taṃ bhūmau tārāpatim iva cyutam ||
hate vālini sugrīvaḥ kiṣkindhāṃ pratyapadyata ||
tāṃ ca tārāpatimukhīṃ tārāṃ nipatiteśvarām ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

सर्व एते महात्मानो बुद्धिमन्तो महाबलाः ॥ अलं तव विनाशाय रामवीर्यव्यपाश्रयात् ॥ तस्यास् तद् आक्षिप्य वचो हितम् उक्तं कपीश्वरः ॥ पर्यशङ्कत ताम् ईर्षुः सुग्रीवगतमानसाम् ॥ तारां परुषम् उक्त्वा स निर्जगाम गुहामुखात् ॥ स्थितं माल्यवतो ऽभ्याशे सुग्रीवं सो ऽभ्यभाषत ॥ असकृत् त्वं मया मूढ निर्जितो जीवितप्रियः ॥ मुक्तो ज्ञातिर् इति ज्ञात्वा का त्वरा मरणे पुनः ॥ इत्य् उक्तः प्राह सुग्रीवो भ्रातरं हेतुमद् वचः ॥ प्राप्तकालम् अमित्रघ्नो रामं संबोधयन्न् इव ॥ हृतदारस्य मे राजन् हृतराज्यस्य च त्वया ॥ किं नु जीवितसामर्थ्यम् इति विद्धि समागतम् ॥ एवम् उक्त्वा बहुविधं ततस् तौ संनिपेततुः ॥ समरे वालिसुग्रीवौ शालतालशिलायुधौ ॥ उभौ जघ्नतुर् अन्योन्यम् उभौ भूमौ निपेततुः ॥ उभौ ववल्गतुश् चित्रं मुष्टिभिश् च निजघ्नतुः ॥ उभौ रुधिरसंसिक्तौ नखदन्तपरिक्षतौ ॥ शुशुभाते तदा वीरौ पुष्पिताव् इव किंशुकौ ॥ न विशेषस् तयोर् युद्धे तदा कश् चन दृश्यते ॥ सुग्रीवस्य तदा मालां हनूमान् कण्ठ आसजत् ॥ स मालया तदा वीरः शुशुभे कण्ठसक्तया ॥ श्रीमान् इव महाशैलो मलयो मेघमालया ॥ कृतचिह्नं तु सुग्रीवं रामो दृष्ट्वा महाधनुः ॥ विचकर्ष धनुःश्रेष्ठं वालिम् उद्दिश्य लक्ष्यवत् ॥ विस्फारस् तस्य धनुषो यन्त्रस्येव तदा बभौ ॥ वितत्रास तदा वाली शरेणाभिहतो हृदि ॥ स भिन्नमर्माभिहतो वक्त्राच् छोणितम् उद्वमन् ॥ ददर्शावस्थितं रामम् आरात् सौमित्रिणा सह ॥ गर्हयित्वा स काकुत्स्थं पपात भुवि मूर्छितः ॥ तारा ददर्श तं भूमौ तारापतिम् इव च्युतम् ॥ हते वालिनि सुग्रीवः किष्किन्धां प्रत्यपद्यत ॥ तां च तारापतिमुखीं तारां निपतितेश्वराम् ॥sarva ete mahātmāno buddhimanto mahābalāḥ || alaṃ tava vināśāya rāmavīryavyapāśrayāt || tasyās tad ākṣipya vaco hitam uktaṃ kapīśvaraḥ || paryaśaṅkata tām īrṣuḥ sugrīvagatamānasām || tārāṃ paruṣam uktvā sa nirjagāma guhāmukhāt || sthitaṃ mālyavato 'bhyāśe sugrīvaṃ so 'bhyabhāṣata || asakṛt tvaṃ mayā mūḍha nirjito jīvitapriyaḥ || mukto jñātir iti jñātvā kā tvarā maraṇe punaḥ || ity uktaḥ prāha sugrīvo bhrātaraṃ hetumad vacaḥ || prāptakālam amitraghno rāmaṃ saṃbodhayann iva || hṛtadārasya me rājan hṛtarājyasya ca tvayā || kiṃ nu jīvitasāmarthyam iti viddhi samāgatam || evam uktvā bahuvidhaṃ tatas tau saṃnipetatuḥ || samare vālisugrīvau śālatālaśilāyudhau || ubhau jaghnatur anyonyam ubhau bhūmau nipetatuḥ || ubhau vavalgatuś citraṃ muṣṭibhiś ca nijaghnatuḥ || ubhau rudhirasaṃsiktau nakhadantaparikṣatau || śuśubhāte tadā vīrau puṣpitāv iva kiṃśukau || na viśeṣas tayor yuddhe tadā kaś cana dṛśyate || sugrīvasya tadā mālāṃ hanūmān kaṇṭha āsajat || sa mālayā tadā vīraḥ śuśubhe kaṇṭhasaktayā || śrīmān iva mahāśailo malayo meghamālayā || kṛtacihnaṃ tu sugrīvaṃ rāmo dṛṣṭvā mahādhanuḥ || vicakarṣa dhanuḥśreṣṭhaṃ vālim uddiśya lakṣyavat || visphāras tasya dhanuṣo yantrasyeva tadā babhau || vitatrāsa tadā vālī śareṇābhihato hṛdi || sa bhinnamarmābhihato vaktrāc choṇitam udvaman || dadarśāvasthitaṃ rāmam ārāt saumitriṇā saha || garhayitvā sa kākutsthaṃ papāta bhuvi mūrchitaḥ || tārā dadarśa taṃ bhūmau tārāpatim iva cyutam || hate vālini sugrīvaḥ kiṣkindhāṃ pratyapadyata || tāṃ ca tārāpatimukhīṃ tārāṃ nipatiteśvarām ||Having received Rama's promise, Sugriva goes to Kishkindha and challenges Vali; Tara warns Vali that Sugriva has gained mighty allies - Rama and Lakshmana, as well as Mainda, Dvivida, Hanuman, and Jambavan; Vali suspects her and comes out anyway; the brothers fight with trees and rocks, and because of their likeness Rama cannot tell them apart; Hanuman puts a garland on Sugriva, after which Rama strikes Vali down with an arrow; Sugriva receives the kingdom and Tara, and Rama lives for four months on Malyavat.

अनुवाद

Sugriva, strengthened by Rama's promise, came to Kishkindha and challenged Vali. Tara warned Vali that Sugriva had gained mighty allies - Rama and Lakshmana, as well as Mainda, Dvivida, Hanuman, and Jambavan. But Vali suspected her and came out anyway. The brothers fought with trees and rocks, and Rama could not tell them apart because of their likeness. Then Hanuman put a garland on Sugriva, and Rama struck Vali down with an arrow. Sugriva received the kingdom and Tara, and Rama lived for four months on Malyavat.

भाष्य

Vali's fall comes not only from the force of the arrow, but from the fact that he had stopped listening to sound counsel. Power that closes itself to truth strips away its own protection.

संस्करण

29a3eb7dfb0c · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:30:22 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN