महाभारत 3.264.1-11

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
ततो ऽविदूरे नलिनीं प्रभूतकमलोत्पलाम् ॥
सीताहरणदुःखार्तः पम्पां रामः समासदत् ॥
मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृतगन्धिना ॥
सेव्यमानो वने तस्मिञ् जगाम मनसा प्रियाम् ॥
विललाप स राजेन्द्रस् तत्र कान्ताम् अनुस्मरन् ॥
कामबाणाभिसंतप्तः सौमित्रिस् तम् अथाब्रवीत् ॥
न त्वाम् एवंविधो भावः स्प्रष्टुम् अर्हति मानद ॥
आत्मवन्तम् इव व्याधिः पुरुषं वृद्धशीलिनम् ॥
प्रवृत्तिर् उपलब्धा ते वैदेह्या रावणस्य च ॥
तां त्वं पुरुषकारेण बुद्ध्या चैवोपपादय ॥
अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुंगवम् ॥
मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस ॥
एवं बहुविधैर् वाक्यैर् लक्ष्मणेन स राघवः ॥
उक्तः प्रकृतिम् आपेदे कार्ये चानन्तरो ऽभवत् ॥
निषेव्य वारि पम्पायास् तर्पयित्वा पितॄन् अपि ॥
प्रतस्थतुर् उभौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥
ताव् ऋश्यमूकम् अभ्येत्य बहुमूलफलं गिरिम् ॥
गिर्यग्रे वानरान् पञ्च वीरौ ददृशतुस् तदा ॥
सुग्रीवः प्रेषयाम् आस सचिवं वानरं तयोः ॥
बुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवन्तम् इव स्थितम् ॥
तेन संभाष्य पूर्वं तौ सुग्रीवम् अभिजग्मतुः ॥
सख्यं वानरराजेन चक्रे रामस् ततो नृप ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tato 'vidūre nalinīṃ prabhūtakamalotpalām ||
sītāharaṇaduḥkhārtaḥ pampāṃ rāmaḥ samāsadat ||
mārutena suśītena sukhenāmṛtagandhinā ||
sevyamāno vane tasmiñ jagāma manasā priyām ||
vilalāpa sa rājendras tatra kāntām anusmaran ||
kāmabāṇābhisaṃtaptaḥ saumitris tam athābravīt ||
na tvām evaṃvidho bhāvaḥ spraṣṭum arhati mānada ||
ātmavantam iva vyādhiḥ puruṣaṃ vṛddhaśīlinam ||
pravṛttir upalabdhā te vaidehyā rāvaṇasya ca ||
tāṃ tvaṃ puruṣakāreṇa buddhyā caivopapādaya ||
abhigacchāva sugrīvaṃ śailasthaṃ haripuṃgavam ||
mayi śiṣye ca bhṛtye ca sahāye ca samāśvasa ||
evaṃ bahuvidhair vākyair lakṣmaṇena sa rāghavaḥ ||
uktaḥ prakṛtim āpede kārye cānantaro 'bhavat ||
niṣevya vāri pampāyās tarpayitvā pitṝn api ||
pratasthatur ubhau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||
tāv ṛśyamūkam abhyetya bahumūlaphalaṃ girim ||
giryagre vānarān pañca vīrau dadṛśatus tadā ||
sugrīvaḥ preṣayām āsa sacivaṃ vānaraṃ tayoḥ ||
buddhimantaṃ hanūmantaṃ himavantam iva sthitam ||
tena saṃbhāṣya pūrvaṃ tau sugrīvam abhijagmatuḥ ||
sakhyaṃ vānararājena cakre rāmas tato nṛpa ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच ततो ऽविदूरे नलिनीं प्रभूतकमलोत्पलाम् ॥ सीताहरणदुःखार्तः पम्पां रामः समासदत् ॥ मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृतगन्धिना ॥ सेव्यमानो वने तस्मिञ् जगाम मनसा प्रियाम् ॥ विललाप स राजेन्द्रस् तत्र कान्ताम् अनुस्मरन् ॥ कामबाणाभिसंतप्तः सौमित्रिस् तम् अथाब्रवीत् ॥ न त्वाम् एवंविधो भावः स्प्रष्टुम् अर्हति मानद ॥ आत्मवन्तम् इव व्याधिः पुरुषं वृद्धशीलिनम् ॥ प्रवृत्तिर् उपलब्धा ते वैदेह्या रावणस्य च ॥ तां त्वं पुरुषकारेण बुद्ध्या चैवोपपादय ॥ अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुंगवम् ॥ मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस ॥ एवं बहुविधैर् वाक्यैर् लक्ष्मणेन स राघवः ॥ उक्तः प्रकृतिम् आपेदे कार्ये चानन्तरो ऽभवत् ॥ निषेव्य वारि पम्पायास् तर्पयित्वा पितॄन् अपि ॥ प्रतस्थतुर् उभौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ताव् ऋश्यमूकम् अभ्येत्य बहुमूलफलं गिरिम् ॥ गिर्यग्रे वानरान् पञ्च वीरौ ददृशतुस् तदा ॥ सुग्रीवः प्रेषयाम् आस सचिवं वानरं तयोः ॥ बुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवन्तम् इव स्थितम् ॥ तेन संभाष्य पूर्वं तौ सुग्रीवम् अभिजग्मतुः ॥ सख्यं वानरराजेन चक्रे रामस् ततो नृप ॥mārkaṇḍeya uvāca tato 'vidūre nalinīṃ prabhūtakamalotpalām || sītāharaṇaduḥkhārtaḥ pampāṃ rāmaḥ samāsadat || mārutena suśītena sukhenāmṛtagandhinā || sevyamāno vane tasmiñ jagāma manasā priyām || vilalāpa sa rājendras tatra kāntām anusmaran || kāmabāṇābhisaṃtaptaḥ saumitris tam athābravīt || na tvām evaṃvidho bhāvaḥ spraṣṭum arhati mānada || ātmavantam iva vyādhiḥ puruṣaṃ vṛddhaśīlinam || pravṛttir upalabdhā te vaidehyā rāvaṇasya ca || tāṃ tvaṃ puruṣakāreṇa buddhyā caivopapādaya || abhigacchāva sugrīvaṃ śailasthaṃ haripuṃgavam || mayi śiṣye ca bhṛtye ca sahāye ca samāśvasa || evaṃ bahuvidhair vākyair lakṣmaṇena sa rāghavaḥ || uktaḥ prakṛtim āpede kārye cānantaro 'bhavat || niṣevya vāri pampāyās tarpayitvā pitṝn api || pratasthatur ubhau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || tāv ṛśyamūkam abhyetya bahumūlaphalaṃ girim || giryagre vānarān pañca vīrau dadṛśatus tadā || sugrīvaḥ preṣayām āsa sacivaṃ vānaraṃ tayoḥ || buddhimantaṃ hanūmantaṃ himavantam iva sthitam || tena saṃbhāṣya pūrvaṃ tau sugrīvam abhijagmatuḥ || sakhyaṃ vānararājena cakre rāmas tato nṛpa ||Rama reaches Pampa, full of birds, but finding no Sita, takes no joy in it; he is worn out with sorrow, and Lakshmana consoles him: the trail of Sita and Ravana is already known, one must act with effort, wisdom, and the help of Sugriva, king of the vanaras; hearing Lakshmana's words, Rama regains his composure, makes a water offering for Jatayu, and goes to Rishyamuka.

अनुवाद

Rama reached Pampa, full of birds and beautiful waters, but without Sita it brought him no joy. He was worn out with grief. Lakshmana said: 'We already know the trail of Sita and Ravana. We must act with effort, wisdom, and the help of Sugriva, king of the vanaras. Rely on me.' Hearing these words, Rama regained his composure, made a water offering to Jatayu, and set out for Rishyamuka.

भाष्य

Lakshmana does not deny Rama's grief, but turns him back to the task at hand. In devoted service, consolation becomes the strength to continue on the path of dharma.

संस्करण

0c3fa832c6e1 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:30:22 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN