महाभारत 3.263.36-43

देवनागरी

तस्य देहाद् विनिःसृत्य पुरुषो दिव्यदर्शनः ॥
ददृशे दिवम् आस्थाय दिवि सूर्य इव ज्वलन् ॥
पप्रच्छ रामस् तं वाग्मी कस् त्वं प्रब्रूहि पृच्छतः ॥
कामया किम् इदं चित्रम् आश्चर्यं प्रतिभाति मे ॥
तस्याचचक्षे गन्धर्वो विश्वावसुर् अहं नृप ॥
प्राप्तो ब्रह्मानुशापेन योनिं राक्षससेविताम् ॥
रावणेन हृता सीता राज्ञा लङ्कानिवासिना ॥
सुग्रीवम् अभिगच्छस्व स ते साह्यं करिष्यति ॥
एषा पम्पा शिवजला हंसकारण्डवायुता ॥
ऋश्यमूकस्य शैलस्य संनिकर्षे तटाकिनी ॥
संवसत्य् अत्र सुग्रीवश् चतुर्भिः सचिवैः सह ॥
भ्राता वानरराजस्य वालिनो हेममालिनः ॥
एतावच् छक्यम् अस्माभिर् वक्तुं द्रष्टासि जानकीम् ॥
ध्रुवं वानरराजस्य विदितो रावणालयः ॥
इत्य् उक्त्वान्तर्हितो दिव्यः पुरुषः स महाप्रभः ॥
विस्मयं जग्मतुश् चोभौ तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tasya dehād viniḥsṛtya puruṣo divyadarśanaḥ ||
dadṛśe divam āsthāya divi sūrya iva jvalan ||
papraccha rāmas taṃ vāgmī kas tvaṃ prabrūhi pṛcchataḥ ||
kāmayā kim idaṃ citram āścaryaṃ pratibhāti me ||
tasyācacakṣe gandharvo viśvāvasur ahaṃ nṛpa ||
prāpto brahmānuśāpena yoniṃ rākṣasasevitām ||
rāvaṇena hṛtā sītā rājñā laṅkānivāsinā ||
sugrīvam abhigacchasva sa te sāhyaṃ kariṣyati ||
eṣā pampā śivajalā haṃsakāraṇḍavāyutā ||
ṛśyamūkasya śailasya saṃnikarṣe taṭākinī ||
saṃvasaty atra sugrīvaś caturbhiḥ sacivaiḥ saha ||
bhrātā vānararājasya vālino hemamālinaḥ ||
etāvac chakyam asmābhir vaktuṃ draṣṭāsi jānakīm ||
dhruvaṃ vānararājasya vidito rāvaṇālayaḥ ||
ity uktvāntarhito divyaḥ puruṣaḥ sa mahāprabhaḥ ||
vismayaṃ jagmatuś cobhau tau vīrau rāmalakṣmaṇau ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

तस्य देहाद् विनिःसृत्य पुरुषो दिव्यदर्शनः ॥ ददृशे दिवम् आस्थाय दिवि सूर्य इव ज्वलन् ॥ पप्रच्छ रामस् तं वाग्मी कस् त्वं प्रब्रूहि पृच्छतः ॥ कामया किम् इदं चित्रम् आश्चर्यं प्रतिभाति मे ॥ तस्याचचक्षे गन्धर्वो विश्वावसुर् अहं नृप ॥ प्राप्तो ब्रह्मानुशापेन योनिं राक्षससेविताम् ॥ रावणेन हृता सीता राज्ञा लङ्कानिवासिना ॥ सुग्रीवम् अभिगच्छस्व स ते साह्यं करिष्यति ॥ एषा पम्पा शिवजला हंसकारण्डवायुता ॥ ऋश्यमूकस्य शैलस्य संनिकर्षे तटाकिनी ॥ संवसत्य् अत्र सुग्रीवश् चतुर्भिः सचिवैः सह ॥ भ्राता वानरराजस्य वालिनो हेममालिनः ॥ एतावच् छक्यम् अस्माभिर् वक्तुं द्रष्टासि जानकीम् ॥ ध्रुवं वानरराजस्य विदितो रावणालयः ॥ इत्य् उक्त्वान्तर्हितो दिव्यः पुरुषः स महाप्रभः ॥ विस्मयं जग्मतुश् चोभौ तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ ॥tasya dehād viniḥsṛtya puruṣo divyadarśanaḥ || dadṛśe divam āsthāya divi sūrya iva jvalan || papraccha rāmas taṃ vāgmī kas tvaṃ prabrūhi pṛcchataḥ || kāmayā kim idaṃ citram āścaryaṃ pratibhāti me || tasyācacakṣe gandharvo viśvāvasur ahaṃ nṛpa || prāpto brahmānuśāpena yoniṃ rākṣasasevitām || rāvaṇena hṛtā sītā rājñā laṅkānivāsinā || sugrīvam abhigacchasva sa te sāhyaṃ kariṣyati || eṣā pampā śivajalā haṃsakāraṇḍavāyutā || ṛśyamūkasya śailasya saṃnikarṣe taṭākinī || saṃvasaty atra sugrīvaś caturbhiḥ sacivaiḥ saha || bhrātā vānararājasya vālino hemamālinaḥ || etāvac chakyam asmābhir vaktuṃ draṣṭāsi jānakīm || dhruvaṃ vānararājasya vidito rāvaṇālayaḥ || ity uktvāntarhito divyaḥ puruṣaḥ sa mahāprabhaḥ || vismayaṃ jagmatuś cobhau tau vīrau rāmalakṣmaṇau ||From Kabandha's body emerges a radiant divine being; Rama asks who he is; he answers that he is the gandharva Vishvavasu, who by Brahma's curse fell into a womb inhabited by rakshasas; he says that Sita was carried off by Ravana, king of Lanka, and advises Rama to go to Sugriva by lake Pampa and Mount Rishyamuka; Sugriva, brother of Vali, king of the vanaras, lives there with four counselors and will help, since he knows where Ravana dwells; having said this, the radiant spirit vanishes, and Rama and Lakshmana are amazed.

अनुवाद

From Kabandha's body emerged a radiant, divine being. Rama asked who he was. He answered, 'I am the gandharva Vishvavasu. By Brahma's curse I fell into a womb inhabited by rakshasas. Sita was carried off by Ravana, king of Lanka. Go to Sugriva: he will help you. Here is Pampa with its pure waters, where geese and karandava ducks swim; nearby is Mount Rishyamuka. There, with four counselors, lives Sugriva, brother of Vali, king of the vanaras. This much we can tell you: you will surely see Janaki, and the king of the vanaras knows where Ravana dwells.' Having said this, the radiant spirit vanished, and Rama and Lakshmana were amazed.

भाष्य

Kabandha, once freed, becomes a guide toward union. Even an encounter with monstrous suffering can open the next step, when Rama turns an obstacle into a path.

संस्करण

641acd4fc816 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:30:22 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN