महाभारत 3.263.24-35

देवनागरी

वने महति तस्मिंस् तु रामः सौमित्रिणा सह ॥
ददर्श मृगयूथानि द्रवमाणानि सर्वशः ॥
शब्दं च घोरं सत्त्वानां दावाग्नेर् इव वर्धतः ॥
अपश्येतां मुहूर्ताच् च कबन्धं घोरदर्शनम् ॥
मेघपर्वतसंकाशं शालस्कन्धं महाभुजम् ॥
उरोगतविशालाक्षं महोदरमहामुखम् ॥
यदृच्छयाथ तद् रक्षः करे जग्राह लक्ष्मणम् ॥
विषादम् अगमत् सद्यः सौमित्रिर् अथ भारत ॥
स रामम् अभिसंप्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम् ॥
विषण्णश् चाब्रवीद् रामं पश्यावस्थाम् इमां मम ॥
हरणं चैव वैदेह्या मम चायम् उपप्लवः ॥
राज्यभ्रंशश् च भवतस् तातस्य मरणं तथा ॥
नाहं त्वां सह वैदेह्या समेतं कोसलागतम् ॥
द्रक्ष्यामि पृथिवीराज्ये पितृपैतामहे स्थितम् ॥
द्रक्ष्यन्त्य् आर्यस्य धन्या ये कुशलाजशमीलवैः ॥
अभिषिक्तस्य वदनं सोमं साभ्रलवं यथा ॥
एवं बहुविधं धीमान् विललाप स लक्ष्मणः ॥
तम् उवाचाथ काकुत्स्थः संभ्रमेष्व् अप्य् असंभ्रमः ॥
मा विषीद नरव्याघ्र नैष कश् चिन् मयि स्थिते ॥
छिन्ध्य् अस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यो मया भुजः ॥
इत्य् एवं वदता तस्य भुजो रामेण पातितः ॥
खड्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस् तिलकाण्डवत् ॥
ततो ऽस्य दक्षिणं बाहुं खड्गेनाजघ्निवान् बली ॥
सौमित्रिर् अपि संप्रेक्ष्य भ्रातरं राघवं स्थितम् ॥
पुनर् अभ्याहनत् पार्श्वे तद् रक्षो लक्ष्मणो भृशम् ॥
गतासुर् अपतद् भूमौ कबन्धः सुमहांस् ततः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vane mahati tasmiṃs tu rāmaḥ saumitriṇā saha ||
dadarśa mṛgayūthāni dravamāṇāni sarvaśaḥ ||
śabdaṃ ca ghoraṃ sattvānāṃ dāvāgner iva vardhataḥ ||
apaśyetāṃ muhūrtāc ca kabandhaṃ ghoradarśanam ||
meghaparvatasaṃkāśaṃ śālaskandhaṃ mahābhujam ||
urogataviśālākṣaṃ mahodaramahāmukham ||
yadṛcchayātha tad rakṣaḥ kare jagrāha lakṣmaṇam ||
viṣādam agamat sadyaḥ saumitrir atha bhārata ||
sa rāmam abhisaṃprekṣya kṛṣyate yena tanmukham ||
viṣaṇṇaś cābravīd rāmaṃ paśyāvasthām imāṃ mama ||
haraṇaṃ caiva vaidehyā mama cāyam upaplavaḥ ||
rājyabhraṃśaś ca bhavatas tātasya maraṇaṃ tathā ||
nāhaṃ tvāṃ saha vaidehyā sametaṃ kosalāgatam ||
drakṣyāmi pṛthivīrājye pitṛpaitāmahe sthitam ||
drakṣyanty āryasya dhanyā ye kuśalājaśamīlavaiḥ ||
abhiṣiktasya vadanaṃ somaṃ sābhralavaṃ yathā ||
evaṃ bahuvidhaṃ dhīmān vilalāpa sa lakṣmaṇaḥ ||
tam uvācātha kākutsthaḥ saṃbhrameṣv apy asaṃbhramaḥ ||
mā viṣīda naravyāghra naiṣa kaś cin mayi sthite ||
chindhy asya dakṣiṇaṃ bāhuṃ chinnaḥ savyo mayā bhujaḥ ||
ity evaṃ vadatā tasya bhujo rāmeṇa pātitaḥ ||
khaḍgena bhṛśatīkṣṇena nikṛttas tilakāṇḍavat ||
tato 'sya dakṣiṇaṃ bāhuṃ khaḍgenājaghnivān balī ||
saumitrir api saṃprekṣya bhrātaraṃ rāghavaṃ sthitam ||
punar abhyāhanat pārśve tad rakṣo lakṣmaṇo bhṛśam ||
gatāsur apatad bhūmau kabandhaḥ sumahāṃs tataḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

वने महति तस्मिंस् तु रामः सौमित्रिणा सह ॥ ददर्श मृगयूथानि द्रवमाणानि सर्वशः ॥ शब्दं च घोरं सत्त्वानां दावाग्नेर् इव वर्धतः ॥ अपश्येतां मुहूर्ताच् च कबन्धं घोरदर्शनम् ॥ मेघपर्वतसंकाशं शालस्कन्धं महाभुजम् ॥ उरोगतविशालाक्षं महोदरमहामुखम् ॥ यदृच्छयाथ तद् रक्षः करे जग्राह लक्ष्मणम् ॥ विषादम् अगमत् सद्यः सौमित्रिर् अथ भारत ॥ स रामम् अभिसंप्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम् ॥ विषण्णश् चाब्रवीद् रामं पश्यावस्थाम् इमां मम ॥ हरणं चैव वैदेह्या मम चायम् उपप्लवः ॥ राज्यभ्रंशश् च भवतस् तातस्य मरणं तथा ॥ नाहं त्वां सह वैदेह्या समेतं कोसलागतम् ॥ द्रक्ष्यामि पृथिवीराज्ये पितृपैतामहे स्थितम् ॥ द्रक्ष्यन्त्य् आर्यस्य धन्या ये कुशलाजशमीलवैः ॥ अभिषिक्तस्य वदनं सोमं साभ्रलवं यथा ॥ एवं बहुविधं धीमान् विललाप स लक्ष्मणः ॥ तम् उवाचाथ काकुत्स्थः संभ्रमेष्व् अप्य् असंभ्रमः ॥ मा विषीद नरव्याघ्र नैष कश् चिन् मयि स्थिते ॥ छिन्ध्य् अस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यो मया भुजः ॥ इत्य् एवं वदता तस्य भुजो रामेण पातितः ॥ खड्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस् तिलकाण्डवत् ॥ ततो ऽस्य दक्षिणं बाहुं खड्गेनाजघ्निवान् बली ॥ सौमित्रिर् अपि संप्रेक्ष्य भ्रातरं राघवं स्थितम् ॥ पुनर् अभ्याहनत् पार्श्वे तद् रक्षो लक्ष्मणो भृशम् ॥ गतासुर् अपतद् भूमौ कबन्धः सुमहांस् ततः ॥vane mahati tasmiṃs tu rāmaḥ saumitriṇā saha || dadarśa mṛgayūthāni dravamāṇāni sarvaśaḥ || śabdaṃ ca ghoraṃ sattvānāṃ dāvāgner iva vardhataḥ || apaśyetāṃ muhūrtāc ca kabandhaṃ ghoradarśanam || meghaparvatasaṃkāśaṃ śālaskandhaṃ mahābhujam || urogataviśālākṣaṃ mahodaramahāmukham || yadṛcchayātha tad rakṣaḥ kare jagrāha lakṣmaṇam || viṣādam agamat sadyaḥ saumitrir atha bhārata || sa rāmam abhisaṃprekṣya kṛṣyate yena tanmukham || viṣaṇṇaś cābravīd rāmaṃ paśyāvasthām imāṃ mama || haraṇaṃ caiva vaidehyā mama cāyam upaplavaḥ || rājyabhraṃśaś ca bhavatas tātasya maraṇaṃ tathā || nāhaṃ tvāṃ saha vaidehyā sametaṃ kosalāgatam || drakṣyāmi pṛthivīrājye pitṛpaitāmahe sthitam || drakṣyanty āryasya dhanyā ye kuśalājaśamīlavaiḥ || abhiṣiktasya vadanaṃ somaṃ sābhralavaṃ yathā || evaṃ bahuvidhaṃ dhīmān vilalāpa sa lakṣmaṇaḥ || tam uvācātha kākutsthaḥ saṃbhrameṣv apy asaṃbhramaḥ || mā viṣīda naravyāghra naiṣa kaś cin mayi sthite || chindhy asya dakṣiṇaṃ bāhuṃ chinnaḥ savyo mayā bhujaḥ || ity evaṃ vadatā tasya bhujo rāmeṇa pātitaḥ || khaḍgena bhṛśatīkṣṇena nikṛttas tilakāṇḍavat || tato 'sya dakṣiṇaṃ bāhuṃ khaḍgenājaghnivān balī || saumitrir api saṃprekṣya bhrātaraṃ rāghavaṃ sthitam || punar abhyāhanat pārśve tad rakṣo lakṣmaṇo bhṛśam || gatāsur apatad bhūmau kabandhaḥ sumahāṃs tataḥ ||In the great forest, Rama and Lakshmana see beasts fleeing in every direction and hear a terrible sound; soon they meet the fearsome Kabandha, with eyes on his chest, an enormous belly, mouth, and arms; he seizes Lakshmana by chance; Lakshmana laments the abduction of Sita, his own misfortune, Rama's loss of the kingdom, and Dasharatha's death; Rama calmly tells him not to despair and orders him to cut off the monster's right arm, since he has already cut off the left; the brothers sever Kabandha's arms, strike him in the side, and the rakshasa falls dead.

अनुवाद

In the great forest, Rama and Lakshmana saw beasts fleeing in every direction and heard a terrible sound. Soon there appeared before them the fearsome Kabandha: like a cloud and a mountain, with enormous arms, eyes upon his chest, a vast belly, and a great mouth. He seized Lakshmana. Lakshmana, stricken, began to lament the abduction of Sita, his own misfortune, Rama's loss of the kingdom, and the death of Dasharatha. Rama, unshaken even amid turmoil, said, 'Do not despair, tiger among men. While I stand here, he is nothing. Cut off his right arm — I have already cut off the left.' The brothers severed Kabandha's arms, struck him in the side, and the great rakshasa fell dead.

भाष्य

Unlike Lakshmana, Rama remains composed amid disaster. This steadiness is not coldness but the capacity to act when grief tries to bind the hands.

संस्करण

19d79beb6571 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:30:22 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN