महाभारत 3.263.10-23

देवनागरी

एवं हृतायां वैदेह्यां रामो हत्वा महामृगम् ॥
निवृत्तो ददृशे धीमान् भ्रातरं लक्ष्मणं तदा ॥
कथम् उत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते ॥
इत्य् एवं भ्रातरं दृष्ट्वा प्राप्तो ऽसीति व्यगर्हयत् ॥
मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सो ऽपकर्षणम् ॥
भ्रातुर् आगमनं चैव चिन्तयन् पर्यतप्यत ॥
गर्हयन्न् एव रामस् तु त्वरितस् तं समासदत् ॥
अपि जीवति वैदेही नेति पश्यामि लक्ष्मण ॥
तस्य तत् सर्वम् आचख्यौ सीताया लक्ष्मणो वचः ॥
यद् उक्तवत्य् असदृशं वैदेही पश्चिमं वचः ॥
दह्यमानेन तु हृदा रामो ऽभ्यपतद् आश्रमम् ॥
स ददर्श तदा गृध्रं निहतं पर्वतोपमम् ॥
राक्षसं शङ्कमानस् तु विकृष्य बलवद् धनुः ॥
अभ्यधावत काकुत्स्थस् ततस् तं सहलक्ष्मणः ॥
स ताव् उवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ ॥
गृध्रराजो ऽस्मि भद्रं वां सखा दशरथस्य ह ॥
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा संगृह्य धनुषी शुभे ॥
को ऽयं पितरम् अस्माकं नाम्नाहेत्य् ऊचतुश् च तौ ॥
ततो ददृशतुस् तौ तं छिन्नपक्षद्वयं तथा ॥
तयोः शशंस गृध्रस् तु सीतार्थे रावणाद् वधम् ॥
अपृच्छद् राघवो गृध्रं रावणः कां दिशं गतः ॥
तस्य गृध्रः शिरःकम्पैर् आचचक्षे ममार च ॥
दक्षिणाम् इति काकुत्स्थो विदित्वास्य तद् इङ्गितम् ॥
संस्कारं लम्भयाम् आस सखायं पूजयन् पितुः ॥
ततो दृष्ट्वाश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम् ॥
विध्वस्तकलशं शून्यं गोमायुबलसेवितम् ॥
दुःखशोकसमाविष्टौ वैदेहीहरणार्दितौ ॥
जग्मतुर् दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

evaṃ hṛtāyāṃ vaidehyāṃ rāmo hatvā mahāmṛgam ||
nivṛtto dadṛśe dhīmān bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ tadā ||
katham utsṛjya vaidehīṃ vane rākṣasasevite ||
ity evaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā prāpto 'sīti vyagarhayat ||
mṛgarūpadhareṇātha rakṣasā so 'pakarṣaṇam ||
bhrātur āgamanaṃ caiva cintayan paryatapyata ||
garhayann eva rāmas tu tvaritas taṃ samāsadat ||
api jīvati vaidehī neti paśyāmi lakṣmaṇa ||
tasya tat sarvam ācakhyau sītāyā lakṣmaṇo vacaḥ ||
yad uktavaty asadṛśaṃ vaidehī paścimaṃ vacaḥ ||
dahyamānena tu hṛdā rāmo 'bhyapatad āśramam ||
sa dadarśa tadā gṛdhraṃ nihataṃ parvatopamam ||
rākṣasaṃ śaṅkamānas tu vikṛṣya balavad dhanuḥ ||
abhyadhāvata kākutsthas tatas taṃ sahalakṣmaṇaḥ ||
sa tāv uvāca tejasvī sahitau rāmalakṣmaṇau ||
gṛdhrarājo 'smi bhadraṃ vāṃ sakhā daśarathasya ha ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃgṛhya dhanuṣī śubhe ||
ko 'yaṃ pitaram asmākaṃ nāmnāhety ūcatuś ca tau ||
tato dadṛśatus tau taṃ chinnapakṣadvayaṃ tathā ||
tayoḥ śaśaṃsa gṛdhras tu sītārthe rāvaṇād vadham ||
apṛcchad rāghavo gṛdhraṃ rāvaṇaḥ kāṃ diśaṃ gataḥ ||
tasya gṛdhraḥ śiraḥkampair ācacakṣe mamāra ca ||
dakṣiṇām iti kākutstho viditvāsya tad iṅgitam ||
saṃskāraṃ lambhayām āsa sakhāyaṃ pūjayan pituḥ ||
tato dṛṣṭvāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsīghaṭam ||
vidhvastakalaśaṃ śūnyaṃ gomāyubalasevitam ||
duḥkhaśokasamāviṣṭau vaidehīharaṇārditau ||
jagmatur daṇḍakāraṇyaṃ dakṣiṇena paraṃtapau ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

एवं हृतायां वैदेह्यां रामो हत्वा महामृगम् ॥ निवृत्तो ददृशे धीमान् भ्रातरं लक्ष्मणं तदा ॥ कथम् उत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते ॥ इत्य् एवं भ्रातरं दृष्ट्वा प्राप्तो ऽसीति व्यगर्हयत् ॥ मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सो ऽपकर्षणम् ॥ भ्रातुर् आगमनं चैव चिन्तयन् पर्यतप्यत ॥ गर्हयन्न् एव रामस् तु त्वरितस् तं समासदत् ॥ अपि जीवति वैदेही नेति पश्यामि लक्ष्मण ॥ तस्य तत् सर्वम् आचख्यौ सीताया लक्ष्मणो वचः ॥ यद् उक्तवत्य् असदृशं वैदेही पश्चिमं वचः ॥ दह्यमानेन तु हृदा रामो ऽभ्यपतद् आश्रमम् ॥ स ददर्श तदा गृध्रं निहतं पर्वतोपमम् ॥ राक्षसं शङ्कमानस् तु विकृष्य बलवद् धनुः ॥ अभ्यधावत काकुत्स्थस् ततस् तं सहलक्ष्मणः ॥ स ताव् उवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ ॥ गृध्रराजो ऽस्मि भद्रं वां सखा दशरथस्य ह ॥ तस्य तद् वचनं श्रुत्वा संगृह्य धनुषी शुभे ॥ को ऽयं पितरम् अस्माकं नाम्नाहेत्य् ऊचतुश् च तौ ॥ ततो ददृशतुस् तौ तं छिन्नपक्षद्वयं तथा ॥ तयोः शशंस गृध्रस् तु सीतार्थे रावणाद् वधम् ॥ अपृच्छद् राघवो गृध्रं रावणः कां दिशं गतः ॥ तस्य गृध्रः शिरःकम्पैर् आचचक्षे ममार च ॥ दक्षिणाम् इति काकुत्स्थो विदित्वास्य तद् इङ्गितम् ॥ संस्कारं लम्भयाम् आस सखायं पूजयन् पितुः ॥ ततो दृष्ट्वाश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम् ॥ विध्वस्तकलशं शून्यं गोमायुबलसेवितम् ॥ दुःखशोकसमाविष्टौ वैदेहीहरणार्दितौ ॥ जग्मतुर् दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ ॥evaṃ hṛtāyāṃ vaidehyāṃ rāmo hatvā mahāmṛgam || nivṛtto dadṛśe dhīmān bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ tadā || katham utsṛjya vaidehīṃ vane rākṣasasevite || ity evaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā prāpto 'sīti vyagarhayat || mṛgarūpadhareṇātha rakṣasā so 'pakarṣaṇam || bhrātur āgamanaṃ caiva cintayan paryatapyata || garhayann eva rāmas tu tvaritas taṃ samāsadat || api jīvati vaidehī neti paśyāmi lakṣmaṇa || tasya tat sarvam ācakhyau sītāyā lakṣmaṇo vacaḥ || yad uktavaty asadṛśaṃ vaidehī paścimaṃ vacaḥ || dahyamānena tu hṛdā rāmo 'bhyapatad āśramam || sa dadarśa tadā gṛdhraṃ nihataṃ parvatopamam || rākṣasaṃ śaṅkamānas tu vikṛṣya balavad dhanuḥ || abhyadhāvata kākutsthas tatas taṃ sahalakṣmaṇaḥ || sa tāv uvāca tejasvī sahitau rāmalakṣmaṇau || gṛdhrarājo 'smi bhadraṃ vāṃ sakhā daśarathasya ha || tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃgṛhya dhanuṣī śubhe || ko 'yaṃ pitaram asmākaṃ nāmnāhety ūcatuś ca tau || tato dadṛśatus tau taṃ chinnapakṣadvayaṃ tathā || tayoḥ śaśaṃsa gṛdhras tu sītārthe rāvaṇād vadham || apṛcchad rāghavo gṛdhraṃ rāvaṇaḥ kāṃ diśaṃ gataḥ || tasya gṛdhraḥ śiraḥkampair ācacakṣe mamāra ca || dakṣiṇām iti kākutstho viditvāsya tad iṅgitam || saṃskāraṃ lambhayām āsa sakhāyaṃ pūjayan pituḥ || tato dṛṣṭvāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsīghaṭam || vidhvastakalaśaṃ śūnyaṃ gomāyubalasevitam || duḥkhaśokasamāviṣṭau vaidehīharaṇārditau || jagmatur daṇḍakāraṇyaṃ dakṣiṇena paraṃtapau ||Rama, having killed the great deer, returns and sees Lakshmana; he rebukes his brother for the abandoned Sita, and Lakshmana tells of her harsh final words; Rama, his heart burning, rushes to the hermitage and sees Jatayu lying like a mountain; at first he takes him for a rakshasa, but Jatayu names himself a friend of Dasharatha, tells him that Ravana wounded him for Sita's sake, and points south with a shake of his head; after Jatayu's death Rama performs his funeral rites, honoring his father's friend; then the brothers see the empty, ravaged hermitage and go south through Dandaka.

अनुवाद

Rama, having killed the great deer, returned and saw Lakshmana. He rebuked his brother for having abandoned Sita, and Lakshmana told him of her harsh final words. With a burning heart, Rama hastened to the hermitage and saw Jatayu lying like a mountain. At first he took him for a rakshasa, but Jatayu said, 'I am the king of vultures, friend of Dasharatha. Ravana wounded me for Sita's sake.' Rama asked where Ravana had gone, and the dying Jatayu, with a shake of his head, pointed south. Rama, honoring his father's friend, performed the funeral rites for him. Then the brothers saw the empty, ravaged hermitage and went south through Dandaka.

भाष्य

Rama performs the funeral rites for the bird as for one of his own elders. Dharma is not confined to human society: any being who has given itself in service receives honor from the Lord.

संस्करण

e37498513281 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:30:22 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN