महाभारत 3.266.1-13

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
राघवस् तु ससौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः ॥
वसन् माल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः ॥
स दृष्ट्वा विमले व्योम्नि निर्मलं शशलक्षणम् ॥
ग्रहनक्षत्रताराभिर् अनुयातम् अमित्रहा ॥
कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धम् आदाय वायुना ॥
महीधरस्थः शीतेन सहसा प्रतिबोधितः ॥
प्रभाते लक्ष्मणं वीरम् अभ्यभाषत दुर्मनाः ॥
सीतां संस्मृत्य धर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि ॥
गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किन्धायां कपीश्वरम् ॥
प्रमत्तं ग्राम्यधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम् ॥
यो ऽसौ कुलाधमो मूढो मया राज्ये ऽभिषेचितः ॥
सर्ववानरगोपुच्छा यम् ऋक्षाश् च भजन्ति वै ॥
यदर्थं निहतो वाली मया रघुकुलोद्वह ॥
त्वया सह महाबाहो किष्किन्धोपवने तदा ॥
कृतघ्नं तम् अहं मन्ये वानरापसदं भुवि ॥
यो माम् एवंगतो मूढो न जानीते ऽद्य लक्ष्मण ॥
असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपादनम् ॥
कृतोपकारं मां नूनम् अवमन्याल्पया धिया ॥
यदि तावद् अनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकः ॥
नेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं त्वया ॥
अथापि घटते ऽस्माकम् अर्थे वानरपुंगवः ॥
तम् आदायैहि काकुत्स्थ त्वरावान् भव मा चिरम् ॥
इत्य् उक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रतः ॥
प्रतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गणगुणं धनुः ॥
किष्किन्धाद्वारम् आसाद्य प्रविवेशानिवारितः ॥
सक्रोध इति तं मत्वा राजा प्रत्युद्ययौ हरिः ॥
तं सदारो विनीतात्मा सुग्रीवः प्लवगाधिपः ॥
पूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस् तदर्हया ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
rāghavas tu sasaumitriḥ sugrīveṇābhipālitaḥ ||
vasan mālyavataḥ pṛṣṭhe dadarśa vimalaṃ nabhaḥ ||
sa dṛṣṭvā vimale vyomni nirmalaṃ śaśalakṣaṇam ||
grahanakṣatratārābhir anuyātam amitrahā ||
kumudotpalapadmānāṃ gandham ādāya vāyunā ||
mahīdharasthaḥ śītena sahasā pratibodhitaḥ ||
prabhāte lakṣmaṇaṃ vīram abhyabhāṣata durmanāḥ ||
sītāṃ saṃsmṛtya dharmātmā ruddhāṃ rākṣasaveśmani ||
gaccha lakṣmaṇa jānīhi kiṣkindhāyāṃ kapīśvaram ||
pramattaṃ grāmyadharmeṣu kṛtaghnaṃ svārthapaṇḍitam ||
yo 'sau kulādhamo mūḍho mayā rājye 'bhiṣecitaḥ ||
sarvavānaragopucchā yam ṛkṣāś ca bhajanti vai ||
yadarthaṃ nihato vālī mayā raghukulodvaha ||
tvayā saha mahābāho kiṣkindhopavane tadā ||
kṛtaghnaṃ tam ahaṃ manye vānarāpasadaṃ bhuvi ||
yo mām evaṃgato mūḍho na jānīte 'dya lakṣmaṇa ||
asau manye na jānīte samayapratipādanam ||
kṛtopakāraṃ māṃ nūnam avamanyālpayā dhiyā ||
yadi tāvad anudyuktaḥ śete kāmasukhātmakaḥ ||
netavyo vālimārgeṇa sarvabhūtagatiṃ tvayā ||
athāpi ghaṭate 'smākam arthe vānarapuṃgavaḥ ||
tam ādāyaihi kākutstha tvarāvān bhava mā ciram ||
ity ukto lakṣmaṇo bhrātrā guruvākyahite rataḥ ||
pratasthe ruciraṃ gṛhya samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ ||
kiṣkindhādvāram āsādya praviveśānivāritaḥ ||
sakrodha iti taṃ matvā rājā pratyudyayau hariḥ ||
taṃ sadāro vinītātmā sugrīvaḥ plavagādhipaḥ ||
pūjayā pratijagrāha prīyamāṇas tadarhayā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच राघवस् तु ससौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः ॥ वसन् माल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः ॥ स दृष्ट्वा विमले व्योम्नि निर्मलं शशलक्षणम् ॥ ग्रहनक्षत्रताराभिर् अनुयातम् अमित्रहा ॥ कुमुदोत्पलपद्मानां गन्धम् आदाय वायुना ॥ महीधरस्थः शीतेन सहसा प्रतिबोधितः ॥ प्रभाते लक्ष्मणं वीरम् अभ्यभाषत दुर्मनाः ॥ सीतां संस्मृत्य धर्मात्मा रुद्धां राक्षसवेश्मनि ॥ गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किन्धायां कपीश्वरम् ॥ प्रमत्तं ग्राम्यधर्मेषु कृतघ्नं स्वार्थपण्डितम् ॥ यो ऽसौ कुलाधमो मूढो मया राज्ये ऽभिषेचितः ॥ सर्ववानरगोपुच्छा यम् ऋक्षाश् च भजन्ति वै ॥ यदर्थं निहतो वाली मया रघुकुलोद्वह ॥ त्वया सह महाबाहो किष्किन्धोपवने तदा ॥ कृतघ्नं तम् अहं मन्ये वानरापसदं भुवि ॥ यो माम् एवंगतो मूढो न जानीते ऽद्य लक्ष्मण ॥ असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपादनम् ॥ कृतोपकारं मां नूनम् अवमन्याल्पया धिया ॥ यदि तावद् अनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकः ॥ नेतव्यो वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं त्वया ॥ अथापि घटते ऽस्माकम् अर्थे वानरपुंगवः ॥ तम् आदायैहि काकुत्स्थ त्वरावान् भव मा चिरम् ॥ इत्य् उक्तो लक्ष्मणो भ्रात्रा गुरुवाक्यहिते रतः ॥ प्रतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गणगुणं धनुः ॥ किष्किन्धाद्वारम् आसाद्य प्रविवेशानिवारितः ॥ सक्रोध इति तं मत्वा राजा प्रत्युद्ययौ हरिः ॥ तं सदारो विनीतात्मा सुग्रीवः प्लवगाधिपः ॥ पूजया प्रतिजग्राह प्रीयमाणस् तदर्हया ॥mārkaṇḍeya uvāca rāghavas tu sasaumitriḥ sugrīveṇābhipālitaḥ || vasan mālyavataḥ pṛṣṭhe dadarśa vimalaṃ nabhaḥ || sa dṛṣṭvā vimale vyomni nirmalaṃ śaśalakṣaṇam || grahanakṣatratārābhir anuyātam amitrahā || kumudotpalapadmānāṃ gandham ādāya vāyunā || mahīdharasthaḥ śītena sahasā pratibodhitaḥ || prabhāte lakṣmaṇaṃ vīram abhyabhāṣata durmanāḥ || sītāṃ saṃsmṛtya dharmātmā ruddhāṃ rākṣasaveśmani || gaccha lakṣmaṇa jānīhi kiṣkindhāyāṃ kapīśvaram || pramattaṃ grāmyadharmeṣu kṛtaghnaṃ svārthapaṇḍitam || yo 'sau kulādhamo mūḍho mayā rājye 'bhiṣecitaḥ || sarvavānaragopucchā yam ṛkṣāś ca bhajanti vai || yadarthaṃ nihato vālī mayā raghukulodvaha || tvayā saha mahābāho kiṣkindhopavane tadā || kṛtaghnaṃ tam ahaṃ manye vānarāpasadaṃ bhuvi || yo mām evaṃgato mūḍho na jānīte 'dya lakṣmaṇa || asau manye na jānīte samayapratipādanam || kṛtopakāraṃ māṃ nūnam avamanyālpayā dhiyā || yadi tāvad anudyuktaḥ śete kāmasukhātmakaḥ || netavyo vālimārgeṇa sarvabhūtagatiṃ tvayā || athāpi ghaṭate 'smākam arthe vānarapuṃgavaḥ || tam ādāyaihi kākutstha tvarāvān bhava mā ciram || ity ukto lakṣmaṇo bhrātrā guruvākyahite rataḥ || pratasthe ruciraṃ gṛhya samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ || kiṣkindhādvāram āsādya praviveśānivāritaḥ || sakrodha iti taṃ matvā rājā pratyudyayau hariḥ || taṃ sadāro vinītātmā sugrīvaḥ plavagādhipaḥ || pūjayā pratijagrāha prīyamāṇas tadarhayā ||In autumn on Mount Malyavat, Rama sees the clear moon, the stars, pure waters, blossoming trees, and a cool breeze, but it only reminds him of Sita; in the morning he tells Lakshmana to go to Kishkindha and find out whether Sugriva, absorbed in pleasures, has forgotten his promise; if he is inactive, let Lakshmana send him along Vali's path, but if he is at work, let him bring him quickly.

अनुवाद

In autumn on Mount Malyavat, Rama beheld the clear moon, the stars, pure waters, blossoming trees, and a cool breeze, but all of it only reminded him of Sita. In the morning he said to Lakshmana: "Go to Kishkindha. Find out whether Sugriva, absorbed in pleasures, has forgotten his promise. If he is inactive, send him along Vali's path; but if he is at work, bring him quickly."

भाष्य

The beauty of the world brings Rama no comfort without Sita. Here love does not distract from duty -- it demands that allies fulfill the word they gave.

संस्करण

fbbcac4beee9 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:30:22 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN