महाभारत 3.267.1-14

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
ततस् तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सह ॥
समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात् तदा ॥
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥
श्वशुरो वालिनः श्रीमान् सुषेणो रामम् अभ्ययात् ॥
कोटीशतवृतौ चापि गजो गवय एव च ॥
वानरेन्द्रौ महावीर्यौ पृथक् पृथग् अदृश्यताम् ॥
षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन् प्रत्यदृश्यत ॥
गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः ॥
गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः ॥
कोटीसहस्रम् उग्राणां हरीणां समकर्षत ॥
पनसो नाम मेधावी वानरः सुमहाबलः ॥
कोटीर् दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति ॥
श्रीमान् दधिमुखो नाम हरिवृद्धो ऽपि वीर्यवान् ॥
प्रचकर्ष महत् सैन्यं हरीणां भीमतेजसाम् ॥
कृष्णानां मुखपुण्ड्राणाम् ऋक्षाणां भीमकर्मणाम् ॥
कोटीशतसहस्रेण जाम्बवान् प्रत्यदृश्यत ॥
एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः ॥
असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात् ॥
शिरीषकुसुमाभानां सिंहानाम् इव नर्दताम् ॥
श्रूयते तुमुलः शब्दस् तत्र तत्र प्रधावताम् ॥
गिरिकूटनिभाः के चित् के चिन् महिषसंनिभाः ॥
शरदभ्रप्रतीकाशाः पिष्टहिङ्गुलकाननाः ॥
उत्पतन्तः पतन्तश् च प्लवमानाश् च वानराः ॥
उद्धुन्वन्तो ऽपरे रेणून् समाजग्मुः समन्ततः ॥
स वानरमहालोकः पूर्णसागरसंनिभः ॥
निवेशम् अकरोत् तत्र सुग्रीवानुमते तदा ॥
ततस् तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः ॥
तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tatas tatraiva rāmasya samāsīnasya taiḥ saha ||
samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāt tadā ||
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām ||
śvaśuro vālinaḥ śrīmān suṣeṇo rāmam abhyayāt ||
koṭīśatavṛtau cāpi gajo gavaya eva ca ||
vānarendrau mahāvīryau pṛthak pṛthag adṛśyatām ||
ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣan pratyadṛśyata ||
golāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ ||
gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥ ||
koṭīsahasram ugrāṇāṃ harīṇāṃ samakarṣata ||
panaso nāma medhāvī vānaraḥ sumahābalaḥ ||
koṭīr daśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati ||
śrīmān dadhimukho nāma harivṛddho 'pi vīryavān ||
pracakarṣa mahat sainyaṃ harīṇāṃ bhīmatejasām ||
kṛṣṇānāṃ mukhapuṇḍrāṇām ṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇām ||
koṭīśatasahasreṇa jāmbavān pratyadṛśyata ||
ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥ ||
asaṃkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt ||
śirīṣakusumābhānāṃ siṃhānām iva nardatām ||
śrūyate tumulaḥ śabdas tatra tatra pradhāvatām ||
girikūṭanibhāḥ ke cit ke cin mahiṣasaṃnibhāḥ ||
śaradabhrapratīkāśāḥ piṣṭahiṅgulakānanāḥ ||
utpatantaḥ patantaś ca plavamānāś ca vānarāḥ ||
uddhunvanto 'pare reṇūn samājagmuḥ samantataḥ ||
sa vānaramahālokaḥ pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ ||
niveśam akarot tatra sugrīvānumate tadā ||
tatas teṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥ ||
tithau praśaste nakṣatre muhūrte cābhipūjite ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच ततस् तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सह ॥ समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात् तदा ॥ वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ श्वशुरो वालिनः श्रीमान् सुषेणो रामम् अभ्ययात् ॥ कोटीशतवृतौ चापि गजो गवय एव च ॥ वानरेन्द्रौ महावीर्यौ पृथक् पृथग् अदृश्यताम् ॥ षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन् प्रत्यदृश्यत ॥ गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः ॥ गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः ॥ कोटीसहस्रम् उग्राणां हरीणां समकर्षत ॥ पनसो नाम मेधावी वानरः सुमहाबलः ॥ कोटीर् दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति ॥ श्रीमान् दधिमुखो नाम हरिवृद्धो ऽपि वीर्यवान् ॥ प्रचकर्ष महत् सैन्यं हरीणां भीमतेजसाम् ॥ कृष्णानां मुखपुण्ड्राणाम् ऋक्षाणां भीमकर्मणाम् ॥ कोटीशतसहस्रेण जाम्बवान् प्रत्यदृश्यत ॥ एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः ॥ असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात् ॥ शिरीषकुसुमाभानां सिंहानाम् इव नर्दताम् ॥ श्रूयते तुमुलः शब्दस् तत्र तत्र प्रधावताम् ॥ गिरिकूटनिभाः के चित् के चिन् महिषसंनिभाः ॥ शरदभ्रप्रतीकाशाः पिष्टहिङ्गुलकाननाः ॥ उत्पतन्तः पतन्तश् च प्लवमानाश् च वानराः ॥ उद्धुन्वन्तो ऽपरे रेणून् समाजग्मुः समन्ततः ॥ स वानरमहालोकः पूर्णसागरसंनिभः ॥ निवेशम् अकरोत् तत्र सुग्रीवानुमते तदा ॥ ततस् तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः ॥ तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते ॥mārkaṇḍeya uvāca tatas tatraiva rāmasya samāsīnasya taiḥ saha || samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāt tadā || vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām || śvaśuro vālinaḥ śrīmān suṣeṇo rāmam abhyayāt || koṭīśatavṛtau cāpi gajo gavaya eva ca || vānarendrau mahāvīryau pṛthak pṛthag adṛśyatām || ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣan pratyadṛśyata || golāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ || gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥ || koṭīsahasram ugrāṇāṃ harīṇāṃ samakarṣata || panaso nāma medhāvī vānaraḥ sumahābalaḥ || koṭīr daśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati || śrīmān dadhimukho nāma harivṛddho 'pi vīryavān || pracakarṣa mahat sainyaṃ harīṇāṃ bhīmatejasām || kṛṣṇānāṃ mukhapuṇḍrāṇām ṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇām || koṭīśatasahasreṇa jāmbavān pratyadṛśyata || ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥ || asaṃkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt || śirīṣakusumābhānāṃ siṃhānām iva nardatām || śrūyate tumulaḥ śabdas tatra tatra pradhāvatām || girikūṭanibhāḥ ke cit ke cin mahiṣasaṃnibhāḥ || śaradabhrapratīkāśāḥ piṣṭahiṅgulakānanāḥ || utpatantaḥ patantaś ca plavamānāś ca vānarāḥ || uddhunvanto 'pare reṇūn samājagmuḥ samantataḥ || sa vānaramahālokaḥ pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ || niveśam akarot tatra sugrīvānumate tadā || tatas teṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥ || tithau praśaste nakṣatre muhūrte cābhipūjite ||Sugriva gathers countless armies of vanaras and bears with their leaders Sushena, Gaja, Gavaya, Gavaksha, Gandhamadana, Panasa, Dadhimukha, Jambavan, and many others; they resemble mountains, clouds, crimson forests, and a heaving ocean; by Sugriva's decision the army makes camp; at an auspicious hour Rama sets out with Sugriva and the army: Hanuman goes in front, Lakshmana behind, and Rama and Lakshmana shine among the vanaras like the sun and the moon; the army, with Nala, Nila, Angada, Mainda, and Dvivida, comes to the ocean and takes its stand on the shore like a second ocean.

अनुवाद

Sugriva gathered countless armies of vanaras and bears, with their leaders Sushena, Gaja, Gavaya, Gavaksha, Gandhamadana, Panasa, Dadhimukha, Jambavan, and many others. They resembled mountains, clouds, crimson forests, and a heaving ocean. By Sugriva's decision the army made camp. At an auspicious hour Rama set out with Sugriva and the army: Hanuman went ahead, Lakshmana behind, while Rama and Lakshmana shone among the vanaras like the sun and the moon. The army, with Nala, Nila, Angada, Mainda, and Dvivida, came to the ocean and took its stand on the shore like a second ocean.

भाष्य

Rama's private grief becomes the movement of an immense host of servants. The union with the vanaras shows that dharma gathers strength precisely where Ravana's pride sees only forest creatures.

संस्करण

1fc64efd71d9 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:30:22 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN