महाभारत 3.267.15-32

देवनागरी

तेन व्यूढेन सैन्येन लोकान् उद्वर्तयन्न् इव ॥
प्रययौ राघवः श्रीमान् सुग्रीवसहितस् तदा ॥
मुखम् आसीत् तु सैन्यस्य हनूमान् मारुतात्मजः ॥
जघनं पालयाम् आस सौमित्रिर् अकुतोभयः ॥
बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ राघवौ तत्र रेजतुः ॥
वृतौ हरिमहामात्रैश् चन्द्रसूर्यौ ग्रहैर् इव ॥
प्रबभौ हरिसैन्यं तच् छालतालशिलायुधम् ॥
सुमहच् छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति ॥
नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता ॥
ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये ॥
विधिवत् सुप्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च ॥
प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु शिवेषु च ॥
निवसन्ती निराबाधा तथैव गिरिसानुषु ॥
उपायाद् धरिसेना सा क्षारोदम् अथ सागरम् ॥
द्वितीयसागरनिभं तद् बलं बहुलध्वजम् ॥
वेलावनं समासाद्य निवासम् अकरोत् तदा ॥
ततो दाशरथिः श्रीमान् सुग्रीवं प्रत्यभाषत ॥
मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालम् इदं वचः ॥
उपायः को नु भवतां मतः सागरलङ्घने ॥
इयं च महती सेना सागरश् चापि दुस्तरः ॥
तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः ॥
समर्था लङ्घने सिन्धोर् न तु कृत्स्नस्य वानराः ॥
के चिन् नौभिर् व्यवस्यन्ति केचीच् च विविधैः प्लवैः ॥
नेति रामश् च तान् सर्वान् सान्त्वयन् प्रत्यभाषत ॥
शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः ॥
क्रान्तुं तोयनिधिं वीरा नैषा वो नैष्ठिकी मतिः ॥
नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस् तारयितुं तथा ॥
वणिजाम् उपघातं च कथम् अस्मद्विधश् चरेत् ॥
विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच् छिद्रेषु वै परः ॥
प्लवोडुपप्रतारश् च नैवात्र मम रोचते ॥
अहं त्व् इमं जलनिधिं समारप्स्याम्य् उपायतः ॥
प्रतिशेष्याम्य् उपवसन् दर्शयिष्यति मां ततः ॥
न चेद् दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्य् एनम् अहं ततः ॥
महास्त्रैर् अप्रतिहतैर् अत्यग्निपवनोज्ज्वलैः ॥
इत्य् उक्त्वा सहसौमित्रिर् उपस्पृश्याथ राघवः ॥
प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत् कुशसंस्तरे ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tena vyūḍhena sainyena lokān udvartayann iva ||
prayayau rāghavaḥ śrīmān sugrīvasahitas tadā ||
mukham āsīt tu sainyasya hanūmān mārutātmajaḥ ||
jaghanaṃ pālayām āsa saumitrir akutobhayaḥ ||
baddhagodhāṅgulitrāṇau rāghavau tatra rejatuḥ ||
vṛtau harimahāmātraiś candrasūryau grahair iva ||
prababhau harisainyaṃ tac chālatālaśilāyudham ||
sumahac chālibhavanaṃ yathā sūryodayaṃ prati ||
nalanīlāṅgadakrāthamaindadvividapālitā ||
yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye ||
vidhivat supraśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca ||
prabhūtamadhumāṃseṣu vārimatsu śiveṣu ca ||
nivasantī nirābādhā tathaiva girisānuṣu ||
upāyād dharisenā sā kṣārodam atha sāgaram ||
dvitīyasāgaranibhaṃ tad balaṃ bahuladhvajam ||
velāvanaṃ samāsādya nivāsam akarot tadā ||
tato dāśarathiḥ śrīmān sugrīvaṃ pratyabhāṣata ||
madhye vānaramukhyānāṃ prāptakālam idaṃ vacaḥ ||
upāyaḥ ko nu bhavatāṃ mataḥ sāgaralaṅghane ||
iyaṃ ca mahatī senā sāgaraś cāpi dustaraḥ ||
tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭumāninaḥ ||
samarthā laṅghane sindhor na tu kṛtsnasya vānarāḥ ||
ke cin naubhir vyavasyanti kecīc ca vividhaiḥ plavaiḥ ||
neti rāmaś ca tān sarvān sāntvayan pratyabhāṣata ||
śatayojanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥ ||
krāntuṃ toyanidhiṃ vīrā naiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ ||
nāvo na santi senāyā bahvyas tārayituṃ tathā ||
vaṇijām upaghātaṃ ca katham asmadvidhaś caret ||
vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyāc chidreṣu vai paraḥ ||
plavoḍupapratāraś ca naivātra mama rocate ||
ahaṃ tv imaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmy upāyataḥ ||
pratiśeṣyāmy upavasan darśayiṣyati māṃ tataḥ ||
na ced darśayitā mārgaṃ dhakṣyāmy enam ahaṃ tataḥ ||
mahāstrair apratihatair atyagnipavanojjvalaiḥ ||
ity uktvā sahasaumitrir upaspṛśyātha rāghavaḥ ||
pratiśiśye jalanidhiṃ vidhivat kuśasaṃstare ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

तेन व्यूढेन सैन्येन लोकान् उद्वर्तयन्न् इव ॥ प्रययौ राघवः श्रीमान् सुग्रीवसहितस् तदा ॥ मुखम् आसीत् तु सैन्यस्य हनूमान् मारुतात्मजः ॥ जघनं पालयाम् आस सौमित्रिर् अकुतोभयः ॥ बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ राघवौ तत्र रेजतुः ॥ वृतौ हरिमहामात्रैश् चन्द्रसूर्यौ ग्रहैर् इव ॥ प्रबभौ हरिसैन्यं तच् छालतालशिलायुधम् ॥ सुमहच् छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति ॥ नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता ॥ ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये ॥ विधिवत् सुप्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च ॥ प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु शिवेषु च ॥ निवसन्ती निराबाधा तथैव गिरिसानुषु ॥ उपायाद् धरिसेना सा क्षारोदम् अथ सागरम् ॥ द्वितीयसागरनिभं तद् बलं बहुलध्वजम् ॥ वेलावनं समासाद्य निवासम् अकरोत् तदा ॥ ततो दाशरथिः श्रीमान् सुग्रीवं प्रत्यभाषत ॥ मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालम् इदं वचः ॥ उपायः को नु भवतां मतः सागरलङ्घने ॥ इयं च महती सेना सागरश् चापि दुस्तरः ॥ तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः ॥ समर्था लङ्घने सिन्धोर् न तु कृत्स्नस्य वानराः ॥ के चिन् नौभिर् व्यवस्यन्ति केचीच् च विविधैः प्लवैः ॥ नेति रामश् च तान् सर्वान् सान्त्वयन् प्रत्यभाषत ॥ शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः ॥ क्रान्तुं तोयनिधिं वीरा नैषा वो नैष्ठिकी मतिः ॥ नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस् तारयितुं तथा ॥ वणिजाम् उपघातं च कथम् अस्मद्विधश् चरेत् ॥ विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच् छिद्रेषु वै परः ॥ प्लवोडुपप्रतारश् च नैवात्र मम रोचते ॥ अहं त्व् इमं जलनिधिं समारप्स्याम्य् उपायतः ॥ प्रतिशेष्याम्य् उपवसन् दर्शयिष्यति मां ततः ॥ न चेद् दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्य् एनम् अहं ततः ॥ महास्त्रैर् अप्रतिहतैर् अत्यग्निपवनोज्ज्वलैः ॥ इत्य् उक्त्वा सहसौमित्रिर् उपस्पृश्याथ राघवः ॥ प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत् कुशसंस्तरे ॥tena vyūḍhena sainyena lokān udvartayann iva || prayayau rāghavaḥ śrīmān sugrīvasahitas tadā || mukham āsīt tu sainyasya hanūmān mārutātmajaḥ || jaghanaṃ pālayām āsa saumitrir akutobhayaḥ || baddhagodhāṅgulitrāṇau rāghavau tatra rejatuḥ || vṛtau harimahāmātraiś candrasūryau grahair iva || prababhau harisainyaṃ tac chālatālaśilāyudham || sumahac chālibhavanaṃ yathā sūryodayaṃ prati || nalanīlāṅgadakrāthamaindadvividapālitā || yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye || vidhivat supraśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca || prabhūtamadhumāṃseṣu vārimatsu śiveṣu ca || nivasantī nirābādhā tathaiva girisānuṣu || upāyād dharisenā sā kṣārodam atha sāgaram || dvitīyasāgaranibhaṃ tad balaṃ bahuladhvajam || velāvanaṃ samāsādya nivāsam akarot tadā || tato dāśarathiḥ śrīmān sugrīvaṃ pratyabhāṣata || madhye vānaramukhyānāṃ prāptakālam idaṃ vacaḥ || upāyaḥ ko nu bhavatāṃ mataḥ sāgaralaṅghane || iyaṃ ca mahatī senā sāgaraś cāpi dustaraḥ || tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭumāninaḥ || samarthā laṅghane sindhor na tu kṛtsnasya vānarāḥ || ke cin naubhir vyavasyanti kecīc ca vividhaiḥ plavaiḥ || neti rāmaś ca tān sarvān sāntvayan pratyabhāṣata || śatayojanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥ || krāntuṃ toyanidhiṃ vīrā naiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ || nāvo na santi senāyā bahvyas tārayituṃ tathā || vaṇijām upaghātaṃ ca katham asmadvidhaś caret || vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyāc chidreṣu vai paraḥ || plavoḍupapratāraś ca naivātra mama rocate || ahaṃ tv imaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmy upāyataḥ || pratiśeṣyāmy upavasan darśayiṣyati māṃ tataḥ || na ced darśayitā mārgaṃ dhakṣyāmy enam ahaṃ tataḥ || mahāstrair apratihatair atyagnipavanojjvalaiḥ || ity uktvā sahasaumitrir upaspṛśyātha rāghavaḥ || pratiśiśye jalanidhiṃ vidhivat kuśasaṃstare ||Rama asks how to cross the sea; the vanaras say that some can leap across, but not all, and that boats and rafts will not suffice for such a vast army and would injure merchants; Rama decides to fast on kusha grass and appeal to the ocean, and if it does not grant a way, to dry it up with the great astras; the Ocean appears to him in a dream with his jewels and creatures, and asks how to help; Rama asks for a way for the army, so that he may kill Ravana; the Ocean replies that he will not resist, but cannot change his nature by command, or else everyone would command him; let Nala, son of Vishvakarman, build a bridge, and he will support the wood, grass, and stones; by Rama's order Nala builds a bridge ten yojanas wide and a hundred yojanas long, renowned as Nalasetu.

अनुवाद

Rama asked how to cross the sea. The vanaras answered that some could leap across, but not all; boats and rafts would not suffice for so vast an army and would harm the merchants besides. Then Rama resolved to lie down on kusha grass and fast, appealing to the ocean; if it granted no way, he would dry it up with the great astras. The Ocean appeared to him in a dream, together with his jewels and creatures, and asked how he might help. Rama asked for a way for the army, so that he might kill Ravana. The Ocean answered: "I will not resist you, but I cannot change my nature by command, or else everyone would come to command me. Let Nala, son of Vishvakarman, build a bridge, and I will support the wood, grass, and stones." By Rama's order Nala built a bridge ten yojanas wide and a hundred yojanas long, renowned as Nalasetu.

भाष्य

Rama does not break the world's order without cause: he first appeals to the ocean, and only then accepts a path in which nature, craft, and strength serve a single purpose.

संस्करण

b560fac8cd9d · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:30:22 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN