महाभारत 3.271.10-18

देवनागरी

ह्रियमाणं तु सुग्रीवं कुम्भकर्णेन रक्षसा ॥
अवेक्ष्याभ्यद्रवद् वीरः सौमित्रिर् मित्रनन्दनः ॥
सो ऽभिपत्य महावेगं रुक्मपुङ्खं महाशरम् ॥
प्राहिणोत् कुम्भकर्णाय लक्ष्मणः परवीरहा ॥
स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः ॥
जगाम दारयन् भूमिं रुधिरेण समुक्षितः ॥
तथा स भिन्नहृदयः समुत्सृज्य कपीश्वरम् ॥
कुम्भकर्णो महेष्वासः प्रगृहीतशिलायुधः ॥
अभिदुद्राव सौमित्रिम् उद्यम्य महतीं शिलाम् ॥
तस्याभिद्रवतस् तूर्णं क्षुराभ्याम् उच्छ्रितौ करौ ॥
चिच्छेद निशिताग्राभ्यां स बभूव चतुर्भुजः ॥
तान् अप्य् अस्य भुजान् सर्वान् प्रगृहीतशिलायुधान् ॥
क्षुरैश् चिच्छेद लघ्व् अस्त्रं सौमित्रिः प्रतिदर्शयन् ॥
स बभूवातिकायश् च बहुपादशिरोभुजः ॥
तं ब्रह्मास्त्रेण सौमित्रिर् ददाहाद्रिचयोपमम् ॥
स पपात महावीर्यो दिव्यास्त्राभिहतो रणे ॥
महाशनिविनिर्दग्धः पादपो ऽङ्कुरवान् इव ॥
तं दृष्ट्वा वृत्रसंकाशं कुम्भकर्णं तरस्विनम् ॥
गतासुं पतितं भूमौ राक्षसाः प्राद्रवन् भयात् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

hriyamāṇaṃ tu sugrīvaṃ kumbhakarṇena rakṣasā ||
avekṣyābhyadravad vīraḥ saumitrir mitranandanaḥ ||
so 'bhipatya mahāvegaṃ rukmapuṅkhaṃ mahāśaram ||
prāhiṇot kumbhakarṇāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā ||
sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ ||
jagāma dārayan bhūmiṃ rudhireṇa samukṣitaḥ ||
tathā sa bhinnahṛdayaḥ samutsṛjya kapīśvaram ||
kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pragṛhītaśilāyudhaḥ ||
abhidudrāva saumitrim udyamya mahatīṃ śilām ||
tasyābhidravatas tūrṇaṃ kṣurābhyām ucchritau karau ||
ciccheda niśitāgrābhyāṃ sa babhūva caturbhujaḥ ||
tān apy asya bhujān sarvān pragṛhītaśilāyudhān ||
kṣuraiś ciccheda laghv astraṃ saumitriḥ pratidarśayan ||
sa babhūvātikāyaś ca bahupādaśirobhujaḥ ||
taṃ brahmāstreṇa saumitrir dadāhādricayopamam ||
sa papāta mahāvīryo divyāstrābhihato raṇe ||
mahāśanivinirdagdhaḥ pādapo 'ṅkuravān iva ||
taṃ dṛṣṭvā vṛtrasaṃkāśaṃ kumbhakarṇaṃ tarasvinam ||
gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ prādravan bhayāt ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

ह्रियमाणं तु सुग्रीवं कुम्भकर्णेन रक्षसा ॥ अवेक्ष्याभ्यद्रवद् वीरः सौमित्रिर् मित्रनन्दनः ॥ सो ऽभिपत्य महावेगं रुक्मपुङ्खं महाशरम् ॥ प्राहिणोत् कुम्भकर्णाय लक्ष्मणः परवीरहा ॥ स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः ॥ जगाम दारयन् भूमिं रुधिरेण समुक्षितः ॥ तथा स भिन्नहृदयः समुत्सृज्य कपीश्वरम् ॥ कुम्भकर्णो महेष्वासः प्रगृहीतशिलायुधः ॥ अभिदुद्राव सौमित्रिम् उद्यम्य महतीं शिलाम् ॥ तस्याभिद्रवतस् तूर्णं क्षुराभ्याम् उच्छ्रितौ करौ ॥ चिच्छेद निशिताग्राभ्यां स बभूव चतुर्भुजः ॥ तान् अप्य् अस्य भुजान् सर्वान् प्रगृहीतशिलायुधान् ॥ क्षुरैश् चिच्छेद लघ्व् अस्त्रं सौमित्रिः प्रतिदर्शयन् ॥ स बभूवातिकायश् च बहुपादशिरोभुजः ॥ तं ब्रह्मास्त्रेण सौमित्रिर् ददाहाद्रिचयोपमम् ॥ स पपात महावीर्यो दिव्यास्त्राभिहतो रणे ॥ महाशनिविनिर्दग्धः पादपो ऽङ्कुरवान् इव ॥ तं दृष्ट्वा वृत्रसंकाशं कुम्भकर्णं तरस्विनम् ॥ गतासुं पतितं भूमौ राक्षसाः प्राद्रवन् भयात् ॥hriyamāṇaṃ tu sugrīvaṃ kumbhakarṇena rakṣasā || avekṣyābhyadravad vīraḥ saumitrir mitranandanaḥ || so 'bhipatya mahāvegaṃ rukmapuṅkhaṃ mahāśaram || prāhiṇot kumbhakarṇāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā || sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ || jagāma dārayan bhūmiṃ rudhireṇa samukṣitaḥ || tathā sa bhinnahṛdayaḥ samutsṛjya kapīśvaram || kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pragṛhītaśilāyudhaḥ || abhidudrāva saumitrim udyamya mahatīṃ śilām || tasyābhidravatas tūrṇaṃ kṣurābhyām ucchritau karau || ciccheda niśitāgrābhyāṃ sa babhūva caturbhujaḥ || tān apy asya bhujān sarvān pragṛhītaśilāyudhān || kṣuraiś ciccheda laghv astraṃ saumitriḥ pratidarśayan || sa babhūvātikāyaś ca bahupādaśirobhujaḥ || taṃ brahmāstreṇa saumitrir dadāhādricayopamam || sa papāta mahāvīryo divyāstrābhihato raṇe || mahāśanivinirdagdhaḥ pādapo 'ṅkuravān iva || taṃ dṛṣṭvā vṛtrasaṃkāśaṃ kumbhakarṇaṃ tarasvinam || gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ prādravan bhayāt ||Seeing Kumbhakarna carrying off Sugriva, Lakshmana charges after him and lets fly at the rakshasa a great gold-feathered arrow; the arrow pierces the covering of the body and the body itself, grows wet with blood, and buries itself in the ground; Kumbhakarna, his heart torn, releases the king of the vanaras, seizes a great rock, and charges at Lakshmana; Lakshmana with sharp razor-arrows severs his raised arms, then severs the monster's new arms as well, displaying the lightness of his weapon; Kumbhakarna becomes huge, many-legged, many-headed, and many-armed, but Lakshmana burns him with the brahmastra; struck down by the divine weapon, he falls like a tree scorched by a great thunderbolt, and the rakshasas flee in fear.

अनुवाद

Seeing Kumbhakarna carrying off Sugriva, Lakshmana rushed after him and let fly a great gold-feathered arrow. It pierced the covering of the rakshasa's body and the body itself, grew wet with blood, and buried itself in the ground. Kumbhakarna, his heart torn, released the king of the vanaras, seized a great rock, and hurled himself at Lakshmana. Lakshmana, with sharp razor-arrows, severed his raised arms, and then severed the monster's new arms as well, displaying the lightness of his weapon. Kumbhakarna grew huge, many-legged, many-headed, and many-armed, but Lakshmana burned him with the brahmastra. Struck down by the divine weapon, he fell like a tree scorched by a great thunderbolt, and the rakshasas fled in terror.

भाष्य

Lakshmana's victory shows that a monstrous form is not the same as true strength. Here the brahmastra completes what was begun by loyalty to his brother and by the defense of an ally.

संस्करण

32f385ecc87a · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:32:14 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN