महाभारत 3.271.19-27

देवनागरी

तथा तान् द्रवतो योधान् दृष्ट्वा तौ दूषणानुजौ ॥
अवस्थाप्याथ सौमित्रिं संक्रुद्धाव् अभ्यधावताम् ॥
ताव् आद्रवन्तौ संक्रुद्धौ वज्रवेगप्रमाथिनौ ॥
प्रतिजग्राह सौमित्रिर् विनद्योभौ पतत्रिभिः ॥
ततः सुतुमुलं युद्धम् अभवल् लोमहर्षणम् ॥
दूषणानुजयोः पार्थ लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥
महता शरवर्षेण राक्षसौ सो ऽभ्यवर्षत ॥
तौ चापि वीरौ संक्रुद्धाव् उभौ तौ समवर्षताम् ॥
मुहूर्तम् एवम् अभवद् वज्रवेगप्रमाथिनोः ॥
सौमित्रेश् च महाबाहोः संप्रहारः सुदारुणः ॥
अथाद्रिशृङ्गम् आदाय हनूमान् मारुतात्मजः ॥
अभिद्रुत्याददे प्राणान् वज्रवेगस्य रक्षसः ॥
नीलश् च महता ग्राव्णा दूषणावरजं हरिः ॥
प्रमाथिनम् अभिद्रुत्य प्रममाथ महाबलः ॥
ततः प्रावर्तत पुनः संग्रामः कटुकोदयः ॥
रामरावणसैन्यानाम् अन्योन्यम् अभिधावताम् ॥
शतशो नैरृतान् वन्या जघ्नुर् वन्यांश् च नैरृताः ॥
नैरृतास् तत्र वध्यन्ते प्रायशो न तु वानराः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tathā tān dravato yodhān dṛṣṭvā tau dūṣaṇānujau ||
avasthāpyātha saumitriṃ saṃkruddhāv abhyadhāvatām ||
tāv ādravantau saṃkruddhau vajravegapramāthinau ||
pratijagrāha saumitrir vinadyobhau patatribhiḥ ||
tataḥ sutumulaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam ||
dūṣaṇānujayoḥ pārtha lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ ||
mahatā śaravarṣeṇa rākṣasau so 'bhyavarṣata ||
tau cāpi vīrau saṃkruddhāv ubhau tau samavarṣatām ||
muhūrtam evam abhavad vajravegapramāthinoḥ ||
saumitreś ca mahābāhoḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ ||
athādriśṛṅgam ādāya hanūmān mārutātmajaḥ ||
abhidrutyādade prāṇān vajravegasya rakṣasaḥ ||
nīlaś ca mahatā grāvṇā dūṣaṇāvarajaṃ hariḥ ||
pramāthinam abhidrutya pramamātha mahābalaḥ ||
tataḥ prāvartata punaḥ saṃgrāmaḥ kaṭukodayaḥ ||
rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām ||
śataśo nairṛtān vanyā jaghnur vanyāṃś ca nairṛtāḥ ||
nairṛtās tatra vadhyante prāyaśo na tu vānarāḥ ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

तथा तान् द्रवतो योधान् दृष्ट्वा तौ दूषणानुजौ ॥ अवस्थाप्याथ सौमित्रिं संक्रुद्धाव् अभ्यधावताम् ॥ ताव् आद्रवन्तौ संक्रुद्धौ वज्रवेगप्रमाथिनौ ॥ प्रतिजग्राह सौमित्रिर् विनद्योभौ पतत्रिभिः ॥ ततः सुतुमुलं युद्धम् अभवल् लोमहर्षणम् ॥ दूषणानुजयोः पार्थ लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥ महता शरवर्षेण राक्षसौ सो ऽभ्यवर्षत ॥ तौ चापि वीरौ संक्रुद्धाव् उभौ तौ समवर्षताम् ॥ मुहूर्तम् एवम् अभवद् वज्रवेगप्रमाथिनोः ॥ सौमित्रेश् च महाबाहोः संप्रहारः सुदारुणः ॥ अथाद्रिशृङ्गम् आदाय हनूमान् मारुतात्मजः ॥ अभिद्रुत्याददे प्राणान् वज्रवेगस्य रक्षसः ॥ नीलश् च महता ग्राव्णा दूषणावरजं हरिः ॥ प्रमाथिनम् अभिद्रुत्य प्रममाथ महाबलः ॥ ततः प्रावर्तत पुनः संग्रामः कटुकोदयः ॥ रामरावणसैन्यानाम् अन्योन्यम् अभिधावताम् ॥ शतशो नैरृतान् वन्या जघ्नुर् वन्यांश् च नैरृताः ॥ नैरृतास् तत्र वध्यन्ते प्रायशो न तु वानराः ॥tathā tān dravato yodhān dṛṣṭvā tau dūṣaṇānujau || avasthāpyātha saumitriṃ saṃkruddhāv abhyadhāvatām || tāv ādravantau saṃkruddhau vajravegapramāthinau || pratijagrāha saumitrir vinadyobhau patatribhiḥ || tataḥ sutumulaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam || dūṣaṇānujayoḥ pārtha lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ || mahatā śaravarṣeṇa rākṣasau so 'bhyavarṣata || tau cāpi vīrau saṃkruddhāv ubhau tau samavarṣatām || muhūrtam evam abhavad vajravegapramāthinoḥ || saumitreś ca mahābāhoḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ || athādriśṛṅgam ādāya hanūmān mārutātmajaḥ || abhidrutyādade prāṇān vajravegasya rakṣasaḥ || nīlaś ca mahatā grāvṇā dūṣaṇāvarajaṃ hariḥ || pramāthinam abhidrutya pramamātha mahābalaḥ || tataḥ prāvartata punaḥ saṃgrāmaḥ kaṭukodayaḥ || rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām || śataśo nairṛtān vanyā jaghnur vanyāṃś ca nairṛtāḥ || nairṛtās tatra vadhyante prāyaśo na tu vānarāḥ ||Seeing their warriors fleeing, the two younger brothers of Dushana, Vajravega and Pramathin, rally them and, enraged, charge at Lakshmana; Lakshmana meets both with arrows, and a terrible battle begins; the rakshasas and Lakshmana shower each other with rains of arrows; Hanuman, taking up a mountain peak, kills Vajravega, while Nila crushes Pramathin with a huge boulder; then the bitter battle between the armies of Rama and Ravana begins again, where the forest-dwellers kill rakshasas by the hundreds, and the rakshasas perish more often than the vanaras.

अनुवाद

Seeing their warriors fleeing, the two younger brothers of Dushana, Vajravega and Pramathin, rallied them and, enraged, charged at Lakshmana. Lakshmana met both with arrows, and a terrible battle began. The rakshasas and Lakshmana showered each other with rains of arrows. Then Hanuman, taking up a mountain peak, took the life of Vajravega, while Nila crushed Pramathin with a huge boulder. Then the bitter battle between the armies of Rama and Ravana began again: the forest-dwellers slew rakshasas by the hundreds, and there the rakshasas perished more often than the vanaras.

भाष्य

After Kumbhakarna's fall, fear passes to Lanka. Rama's servants act together: Lakshmana holds the line, while Hanuman and Nila deliver the finishing blow.

संस्करण

40685e3e43af · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:32:14 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN