महाभारत 3.279.8-16

देवनागरी

अश्वपतिर् उवाच
सावित्री नाम राजर्षे कन्येयं मम शोभना ॥
तां स्वधर्मेण धर्मज्ञ स्नुषार्थे त्वं गृहाण मे ॥
द्युमत्सेन उवाच
च्युताः स्म राज्याद् वनवासम् आश्रिताश्; चराम धर्मं नियतास् तपस्विनः ॥
कथं त्व् अनर्हा वनवासम् आश्रमे; सहिष्यते क्लेशम् इमं सुता तव ॥
अश्वपतिर् उवाच
सुखं च दुःखं च भवाभवात्मकं; यदा विजानाति सुताहम् एव च ॥
न मद्विधे युज्यति वाक्यम् ईदृशं; विनिश्चयेनाभिगतो ऽस्मि ते नृप ॥
आशां नार्हसि मे हन्तुं सौहृदाद् प्रणयेन च ॥
अभितश् चागतं प्रेम्णा प्रत्याख्यातुं न मार्हसि ॥
अनुरूपो हि संयोगे त्वं ममाहं तवापि च ॥
स्नुषां प्रतीच्छ मे कन्यां भार्यां सत्यवतः सुताम् ॥
द्युमत्सेन उवाच
पूर्वम् एवाभिलषितः संबन्धो मे त्वया सह ॥
भ्रष्टराज्यस् त्व् अहम् इति तत एतद् विचारितम् ॥
अभिप्रायस् त्व् अयं यो मे पूर्वम् एवाभिकाङ्क्षितः ॥
स निर्वर्ततु मे ऽद्यैव काङ्क्षितो ह्य् असि मे ऽतिथिः ॥
मार्कण्डेय उवाच
ततः सर्वान् समानीय द्विजान् आश्रमवासिनः ॥
यथाविधि समुद्वाहं कारयाम् आसतुर् नृपौ ॥
दत्त्वा त्व् अश्वपतिः कन्यां यथार्हं च परिच्छदम् ॥
ययौ स्वम् एव भवनं युक्तः परमया मुदा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

aśvapatir uvāca
sāvitrī nāma rājarṣe kanyeyaṃ mama śobhanā ||
tāṃ svadharmeṇa dharmajña snuṣārthe tvaṃ gṛhāṇa me ||
dyumatsena uvāca
cyutāḥ sma rājyād vanavāsam āśritāś; carāma dharmaṃ niyatās tapasvinaḥ ||
kathaṃ tv anarhā vanavāsam āśrame; sahiṣyate kleśam imaṃ sutā tava ||
aśvapatir uvāca
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavātmakaṃ; yadā vijānāti sutāham eva ca ||
na madvidhe yujyati vākyam īdṛśaṃ; viniścayenābhigato 'smi te nṛpa ||
āśāṃ nārhasi me hantuṃ sauhṛdād praṇayena ca ||
abhitaś cāgataṃ premṇā pratyākhyātuṃ na mārhasi ||
anurūpo hi saṃyoge tvaṃ mamāhaṃ tavāpi ca ||
snuṣāṃ pratīccha me kanyāṃ bhāryāṃ satyavataḥ sutām ||
dyumatsena uvāca
pūrvam evābhilaṣitaḥ saṃbandho me tvayā saha ||
bhraṣṭarājyas tv aham iti tata etad vicāritam ||
abhiprāyas tv ayaṃ yo me pūrvam evābhikāṅkṣitaḥ ||
sa nirvartatu me 'dyaiva kāṅkṣito hy asi me 'tithiḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sarvān samānīya dvijān āśramavāsinaḥ ||
yathāvidhi samudvāhaṃ kārayām āsatur nṛpau ||
dattvā tv aśvapatiḥ kanyāṃ yathārhaṃ ca paricchadam ||
yayau svam eva bhavanaṃ yuktaḥ paramayā mudā ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

अश्वपतिर् उवाच सावित्री नाम राजर्षे कन्येयं मम शोभना ॥ तां स्वधर्मेण धर्मज्ञ स्नुषार्थे त्वं गृहाण मे ॥ द्युमत्सेन उवाच च्युताः स्म राज्याद् वनवासम् आश्रिताश्; चराम धर्मं नियतास् तपस्विनः ॥ कथं त्व् अनर्हा वनवासम् आश्रमे; सहिष्यते क्लेशम् इमं सुता तव ॥ अश्वपतिर् उवाच सुखं च दुःखं च भवाभवात्मकं; यदा विजानाति सुताहम् एव च ॥ न मद्विधे युज्यति वाक्यम् ईदृशं; विनिश्चयेनाभिगतो ऽस्मि ते नृप ॥ आशां नार्हसि मे हन्तुं सौहृदाद् प्रणयेन च ॥ अभितश् चागतं प्रेम्णा प्रत्याख्यातुं न मार्हसि ॥ अनुरूपो हि संयोगे त्वं ममाहं तवापि च ॥ स्नुषां प्रतीच्छ मे कन्यां भार्यां सत्यवतः सुताम् ॥ द्युमत्सेन उवाच पूर्वम् एवाभिलषितः संबन्धो मे त्वया सह ॥ भ्रष्टराज्यस् त्व् अहम् इति तत एतद् विचारितम् ॥ अभिप्रायस् त्व् अयं यो मे पूर्वम् एवाभिकाङ्क्षितः ॥ स निर्वर्ततु मे ऽद्यैव काङ्क्षितो ह्य् असि मे ऽतिथिः ॥ मार्कण्डेय उवाच ततः सर्वान् समानीय द्विजान् आश्रमवासिनः ॥ यथाविधि समुद्वाहं कारयाम् आसतुर् नृपौ ॥ दत्त्वा त्व् अश्वपतिः कन्यां यथार्हं च परिच्छदम् ॥ ययौ स्वम् एव भवनं युक्तः परमया मुदा ॥aśvapatir uvāca sāvitrī nāma rājarṣe kanyeyaṃ mama śobhanā || tāṃ svadharmeṇa dharmajña snuṣārthe tvaṃ gṛhāṇa me || dyumatsena uvāca cyutāḥ sma rājyād vanavāsam āśritāś; carāma dharmaṃ niyatās tapasvinaḥ || kathaṃ tv anarhā vanavāsam āśrame; sahiṣyate kleśam imaṃ sutā tava || aśvapatir uvāca sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavātmakaṃ; yadā vijānāti sutāham eva ca || na madvidhe yujyati vākyam īdṛśaṃ; viniścayenābhigato 'smi te nṛpa || āśāṃ nārhasi me hantuṃ sauhṛdād praṇayena ca || abhitaś cāgataṃ premṇā pratyākhyātuṃ na mārhasi || anurūpo hi saṃyoge tvaṃ mamāhaṃ tavāpi ca || snuṣāṃ pratīccha me kanyāṃ bhāryāṃ satyavataḥ sutām || dyumatsena uvāca pūrvam evābhilaṣitaḥ saṃbandho me tvayā saha || bhraṣṭarājyas tv aham iti tata etad vicāritam || abhiprāyas tv ayaṃ yo me pūrvam evābhikāṅkṣitaḥ || sa nirvartatu me 'dyaiva kāṅkṣito hy asi me 'tithiḥ || mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sarvān samānīya dvijān āśramavāsinaḥ || yathāvidhi samudvāhaṃ kārayām āsatur nṛpau || dattvā tv aśvapatiḥ kanyāṃ yathārhaṃ ca paricchadam || yayau svam eva bhavanaṃ yuktaḥ paramayā mudā ||Ashvapati tells Dyumatsena that his beautiful daughter named Savitri should be accepted as a daughter-in-law for Satyavan according to his own dharma; Dyumatsena replies that they have fallen from the kingdom, taken up forest life and live as restrained ascetics, so how will a daughter unused to forest life bear this hardship in the hermitage; Ashvapati says that he and his daughter know both happiness and sorrow, coming and going, and such words do not suit one like him: he has come with a firm resolve, and Dyumatsena should not destroy his hope or reject one who has come with love; their union suits both sides, so let him accept the daughter as wife of Satyavan; Dyumatsena says he had long desired kinship with Ashvapati, but thought of his lost kingdom; now let this long-held wish be fulfilled, for Ashvapati is a welcome guest; the two kings summon the brahmins of the hermitage and perform the wedding according to rule; Ashvapati, having given away his daughter with a worthy dowry, returns home in great joy.

अनुवाद

Ashvapati said: "Royal sage, here is my beautiful daughter Savitri. Accept her according to dharma as a daughter-in-law for Satyavan." Dyumatsena replied: "We have fallen from our kingdom, taken up forest life, and live as restrained ascetics. How will your daughter, unused to forest life, bear this hardship in the hermitage?" Ashvapati said: "Both happiness and sorrow, coming and going, are known to me and to my daughter alike. Such words do not befit one like me: I have come to you with a firm resolve. Do not destroy my hope, nor out of tenderness reject one who has come with love. We are well suited to each other in this union; accept my daughter as the wife of Satyavan." Dyumatsena said: "I too have long desired kinship with you, but held back because of my lost kingdom. Let this long-cherished wish now be fulfilled today, for you are a welcome guest to me." Then the two kings summoned all the brahmins dwelling in the hermitage and performed the wedding according to rule. Ashvapati, having given away his daughter with a fitting dowry, returned home in the greatest joy.

भाष्य

Savitri enters not a royal palace but a forest hermitage. Her choice shows that a wife's dharma embraces her husband's whole fate, not only its fortunate part.

संस्करण

226358b5ac20 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:32:14 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN