महाभारत 3.279.1-7

देवनागरी

मार्कण्डेय उवाच
अथ कन्याप्रदाने स तम् एवार्थं विचिन्तयन् ॥
समानिन्ये च तत् सर्वं भाण्डं वैवाहिकं नृपः ॥
ततो वृद्धान् द्विजान् सर्वान् ऋत्विजः सपुरोहितान् ॥
समाहूय तिथौ पुण्ये प्रययौ सह कन्यया ॥
मेध्यारण्यं स गत्वा च द्युमत्सेनाश्रमं नृपः ॥
पद्भ्याम् एव द्विजैः सार्धं राजर्षिं तम् उपागमत् ॥
तत्रापश्यन् महाभागं शालवृक्षम् उपाश्रितम् ॥
कौश्यां बृस्यां समासीनं चक्षुर्हीनं नृपं तदा ॥
स राजा तस्य राजर्षेः कृत्वा पूजां यथार्हतः ॥
वाचा सुनियतो भूत्वा चकारात्मनिवेदनम् ॥
तस्यार्घ्यम् आसनं चैव गां चावेद्य स धर्मवित् ॥
किम् आगमनम् इत्य् एवं राजा राजानम् अब्रवीत् ॥
तस्य सर्वम् अभिप्रायम् इतिकर्तव्यतां च ताम् ॥
सत्यवन्तं समुद्दिश्य सर्वम् एव न्यवेदयत् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
atha kanyāpradāne sa tam evārthaṃ vicintayan ||
samāninye ca tat sarvaṃ bhāṇḍaṃ vaivāhikaṃ nṛpaḥ ||
tato vṛddhān dvijān sarvān ṛtvijaḥ sapurohitān ||
samāhūya tithau puṇye prayayau saha kanyayā ||
medhyāraṇyaṃ sa gatvā ca dyumatsenāśramaṃ nṛpaḥ ||
padbhyām eva dvijaiḥ sārdhaṃ rājarṣiṃ tam upāgamat ||
tatrāpaśyan mahābhāgaṃ śālavṛkṣam upāśritam ||
kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ cakṣurhīnaṃ nṛpaṃ tadā ||
sa rājā tasya rājarṣeḥ kṛtvā pūjāṃ yathārhataḥ ||
vācā suniyato bhūtvā cakārātmanivedanam ||
tasyārghyam āsanaṃ caiva gāṃ cāvedya sa dharmavit ||
kim āgamanam ity evaṃ rājā rājānam abravīt ||
tasya sarvam abhiprāyam itikartavyatāṃ ca tām ||
satyavantaṃ samuddiśya sarvam eva nyavedayat ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

मार्कण्डेय उवाच अथ कन्याप्रदाने स तम् एवार्थं विचिन्तयन् ॥ समानिन्ये च तत् सर्वं भाण्डं वैवाहिकं नृपः ॥ ततो वृद्धान् द्विजान् सर्वान् ऋत्विजः सपुरोहितान् ॥ समाहूय तिथौ पुण्ये प्रययौ सह कन्यया ॥ मेध्यारण्यं स गत्वा च द्युमत्सेनाश्रमं नृपः ॥ पद्भ्याम् एव द्विजैः सार्धं राजर्षिं तम् उपागमत् ॥ तत्रापश्यन् महाभागं शालवृक्षम् उपाश्रितम् ॥ कौश्यां बृस्यां समासीनं चक्षुर्हीनं नृपं तदा ॥ स राजा तस्य राजर्षेः कृत्वा पूजां यथार्हतः ॥ वाचा सुनियतो भूत्वा चकारात्मनिवेदनम् ॥ तस्यार्घ्यम् आसनं चैव गां चावेद्य स धर्मवित् ॥ किम् आगमनम् इत्य् एवं राजा राजानम् अब्रवीत् ॥ तस्य सर्वम् अभिप्रायम् इतिकर्तव्यतां च ताम् ॥ सत्यवन्तं समुद्दिश्य सर्वम् एव न्यवेदयत् ॥mārkaṇḍeya uvāca atha kanyāpradāne sa tam evārthaṃ vicintayan || samāninye ca tat sarvaṃ bhāṇḍaṃ vaivāhikaṃ nṛpaḥ || tato vṛddhān dvijān sarvān ṛtvijaḥ sapurohitān || samāhūya tithau puṇye prayayau saha kanyayā || medhyāraṇyaṃ sa gatvā ca dyumatsenāśramaṃ nṛpaḥ || padbhyām eva dvijaiḥ sārdhaṃ rājarṣiṃ tam upāgamat || tatrāpaśyan mahābhāgaṃ śālavṛkṣam upāśritam || kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ cakṣurhīnaṃ nṛpaṃ tadā || sa rājā tasya rājarṣeḥ kṛtvā pūjāṃ yathārhataḥ || vācā suniyato bhūtvā cakārātmanivedanam || tasyārghyam āsanaṃ caiva gāṃ cāvedya sa dharmavit || kim āgamanam ity evaṃ rājā rājānam abravīt || tasya sarvam abhiprāyam itikartavyatāṃ ca tām || satyavantaṃ samuddiśya sarvam eva nyavedayat ||The king, pondering the same matter of giving away his daughter, gathers all the wedding implements; having summoned the elder twice-born, the officiating priests and the chaplains, he sets out with his daughter on an auspicious day; having reached the pure forest and the hermitage of Dyumatsena, he approaches the royal sage on foot together with the brahmins; there he sees the great, sightless king seated on a kusha-grass mat by a shala tree; Ashvapati duly honors him and, restrained in speech, introduces himself; Dyumatsena offers guest-water, a seat and a cow and asks the reason for his coming; Ashvapati discloses his whole intent and the necessary matter concerning Satyavan.

अनुवाद

The king, pondering that same matter of giving his daughter, gathered all the wedding implements. Having summoned all the elder twice-born, the officiating priests and chaplains, he set out with his daughter on an auspicious day. Having reached the pure forest and the hermitage of Dyumatsena, he approached the royal sage on foot together with the brahmins. There he saw the great and fortunate king, deprived of sight, seated on a mat of kusha grass at the foot of a shala tree. That king duly honored the royal sage and, restrained in speech, introduced himself. Dyumatsena, knower of dharma, offered him the guest-water, a seat, and a cow, and asked the reason for his coming. Ashvapati, referring to Satyavan, disclosed his whole intent and the matter to be undertaken.

भाष्य

Ashvapati comes to the exiled king on foot and with reverence. Kinship in dharma matters more than the outward loss of a kingdom.

संस्करण

d6a5cac96595 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:32:14 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN