महाभारत 3.280.9-18

देवनागरी

श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ ॥
दुःखान्वितायास् तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर् व्यत्यवर्तत ॥
अद्य तद् दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम् ॥
युगमात्रोदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाह्णिकीः क्रियाः ॥
ततः सर्वान् द्विजान् वृद्धाञ् श्वश्रूं श्वशुरम् एव च ॥
अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर् नियता स्थिता ॥
अवैधव्याशिषस् ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः ॥
ऊचुस् तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ॥
एवम् अस्त्व् इति सावित्री ध्यानयोगपरायणा ॥
मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात् तपस्विनाम् ॥
तं कालं च मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा ॥
यथोक्तं नारदवचश् चिन्तयन्ती सुदुःखिता ॥
ततस् तु श्वश्रूश्वशुराव् ऊचतुस् तां नृपात्मजाम् ॥
एकान्तस्थम् इदं वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ॥
श्वशुराव् ऊचतुः
व्रतो यथोपदिष्टो ऽयं यथावत् पारितस् त्वया ॥
आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यद् अनन्तरम् ॥
सावित्र्य् उवाच
अस्तं गते मयादित्ये भोक्तव्यं कृतकामया ॥
एष मे हृदि संकल्पः समयश् च कृतो मया ॥
मार्कण्डेय उवाच
एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति ॥
स्कन्धे परशुम् आदाय सत्यवान् प्रस्थितो वनम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

śvobhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha ||
duḥkhānvitāyās tiṣṭhantyāḥ sā rātrir vyatyavartata ||
adya tad divasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam ||
yugamātrodite sūrye kṛtvā paurvāhṇikīḥ kriyāḥ ||
tataḥ sarvān dvijān vṛddhāñ śvaśrūṃ śvaśuram eva ca ||
abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalir niyatā sthitā ||
avaidhavyāśiṣas te tu sāvitryarthaṃ hitāḥ śubhāḥ ||
ūcus tapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ ||
evam astv iti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā ||
manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāt tapasvinām ||
taṃ kālaṃ ca muhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā ||
yathoktaṃ nāradavacaś cintayantī suduḥkhitā ||
tatas tu śvaśrūśvaśurāv ūcatus tāṃ nṛpātmajām ||
ekāntastham idaṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama ||
śvaśurāv ūcatuḥ
vrato yathopadiṣṭo 'yaṃ yathāvat pāritas tvayā ||
āhārakālaḥ saṃprāptaḥ kriyatāṃ yad anantaram ||
sāvitry uvāca
astaṃ gate mayāditye bhoktavyaṃ kṛtakāmayā ||
eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaś ca kṛto mayā ||
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ saṃbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati ||
skandhe paraśum ādāya satyavān prasthito vanam ||

शब्दशः अर्थ

संस्कृतIASTअर्थ

श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ ॥ दुःखान्वितायास् तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर् व्यत्यवर्तत ॥ अद्य तद् दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम् ॥ युगमात्रोदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाह्णिकीः क्रियाः ॥ ततः सर्वान् द्विजान् वृद्धाञ् श्वश्रूं श्वशुरम् एव च ॥ अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर् नियता स्थिता ॥ अवैधव्याशिषस् ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः ॥ ऊचुस् तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ॥ एवम् अस्त्व् इति सावित्री ध्यानयोगपरायणा ॥ मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात् तपस्विनाम् ॥ तं कालं च मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा ॥ यथोक्तं नारदवचश् चिन्तयन्ती सुदुःखिता ॥ ततस् तु श्वश्रूश्वशुराव् ऊचतुस् तां नृपात्मजाम् ॥ एकान्तस्थम् इदं वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ॥ श्वशुराव् ऊचतुः व्रतो यथोपदिष्टो ऽयं यथावत् पारितस् त्वया ॥ आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यद् अनन्तरम् ॥ सावित्र्य् उवाच अस्तं गते मयादित्ये भोक्तव्यं कृतकामया ॥ एष मे हृदि संकल्पः समयश् च कृतो मया ॥ मार्कण्डेय उवाच एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति ॥ स्कन्धे परशुम् आदाय सत्यवान् प्रस्थितो वनम् ॥śvobhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha || duḥkhānvitāyās tiṣṭhantyāḥ sā rātrir vyatyavartata || adya tad divasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam || yugamātrodite sūrye kṛtvā paurvāhṇikīḥ kriyāḥ || tataḥ sarvān dvijān vṛddhāñ śvaśrūṃ śvaśuram eva ca || abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalir niyatā sthitā || avaidhavyāśiṣas te tu sāvitryarthaṃ hitāḥ śubhāḥ || ūcus tapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ || evam astv iti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā || manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāt tapasvinām || taṃ kālaṃ ca muhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā || yathoktaṃ nāradavacaś cintayantī suduḥkhitā || tatas tu śvaśrūśvaśurāv ūcatus tāṃ nṛpātmajām || ekāntastham idaṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama || śvaśurāv ūcatuḥ vrato yathopadiṣṭo 'yaṃ yathāvat pāritas tvayā || āhārakālaḥ saṃprāptaḥ kriyatāṃ yad anantaram || sāvitry uvāca astaṃ gate mayāditye bhoktavyaṃ kṛtakāmayā || eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaś ca kṛto mayā || mārkaṇḍeya uvāca evaṃ saṃbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati || skandhe paraśum ādāya satyavān prasthito vanam ||The night before her husband's death passes for Savitri as she stands in sorrow; the next day she performs the morning rites at sunrise, honors the fire, bows to the elder brahmins, to her mother-in-law and father-in-law, and stands with folded hands; the ascetics give her the auspicious blessing that she not become a widow, and she, devoted to concentration, accepts their words in her mind; she awaits the time and the moment, remembering Narada's word; her father-in-law and mother-in-law lovingly tell her that the vow has been fulfilled as prescribed and the time for food has come; Savitri answers that by her own resolve she will eat after sunset; while they are speaking of food, Satyavan takes the axe on his shoulder and sets out for the forest.

अनुवाद

The night before her husband's death passed for Savitri as she stood in sorrow. The next day she performed the morning rites at sunrise, honored the fire, bowed to the elder brahmins, to her mother-in-law and father-in-law, and stood with folded hands. The ascetics gave her the auspicious blessing that she not become a widow, and she, devoted to concentration, accepted their words in her mind. She awaited the time and the moment, remembering Narada's word. Her father-in-law and mother-in-law said to her lovingly: "The vow has been fulfilled as prescribed. The time for food has come; do what follows next." Savitri answered: "I will eat after the sun has set: such is my heart's resolve and the term I have set myself." While they spoke of food, Satyavan took the axe upon his shoulder and set out for the forest.

भाष्य

The blessing not to become a widow sounds on the most dangerous of days. Savitri receives it not as a formality but as a word she will hold to in the face of death.

संस्करण

193c2c62b572 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:32:14 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN