महाभारत
Dhaumya-rājasevānuśāsana-parva (Instruction on Service at Court)4.4.32-39
3777 / 15823
महाभारत · 4.4.32-39
देवनागरी

राजानं राजपुत्रं वा संवर्तयति यः सदा ॥
अमात्यः पण्डितो भूत्वा स चिरं तिष्ठति श्रियम् ॥
प्रगृहीतश् च यो ऽमात्यो निगृहीतश् च कारणैः ॥
न निर्बध्नाति राजानं लभते प्रग्रहं पुनः ॥
प्रत्यक्षं च परोक्षं च गुणवादी विचक्षणः ॥
उपजीवी भवेद् राज्ञो विषये चापि यो वसेत् ॥
अमात्यो हि बलाद् भोक्तुं राजानं प्रार्थयेत् तु यः ॥
न स तिष्ठेच् चिरं स्थानं गच्छेच् च प्राणसंशयम् ॥
श्रेयः सदात्मनो दृष्ट्वा परं राज्ञा न संवदेत् ॥
विशेषयेन् न राजानं योग्याभूमिषु सर्वदा ॥
अम्लानो बलवाञ् शूरश् छायेवानपगः सदा ॥
सत्यवादी मृदुर् दान्तः स राजवसतिं वसेत् ॥
अन्यस्मिन् प्रेष्यमाणे तु पुरस्ताद् यः समुत्पतेत् ॥
अहं किं करवाणीति स राजवसतिं वसेत् ॥
उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा ॥
आदिष्टो न विकल्पेत स राजवसतिं वसेत् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

rājānaṃ rājaputraṃ vā saṃvartayati yaḥ sadā ||
amātyaḥ paṇḍito bhūtvā sa ciraṃ tiṣṭhati śriyam ||
pragṛhītaś ca yo 'mātyo nigṛhītaś ca kāraṇaiḥ ||
na nirbadhnāti rājānaṃ labhate pragrahaṃ punaḥ ||
pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca guṇavādī vicakṣaṇaḥ ||
upajīvī bhaved rājño viṣaye cāpi yo vaset ||
amātyo hi balād bhoktuṃ rājānaṃ prārthayet tu yaḥ ||
na sa tiṣṭhec ciraṃ sthānaṃ gacchec ca prāṇasaṃśayam ||
śreyaḥ sadātmano dṛṣṭvā paraṃ rājñā na saṃvadet ||
viśeṣayen na rājānaṃ yogyābhūmiṣu sarvadā ||
amlāno balavāñ śūraś chāyevānapagaḥ sadā ||
satyavādī mṛdur dāntaḥ sa rājavasatiṃ vaset ||
anyasmin preṣyamāṇe tu purastād yaḥ samutpatet ||
ahaṃ kiṃ karavāṇīti sa rājavasatiṃ vaset ||
uṣṇe vā yadi vā śīte rātrau vā yadi vā divā ||
ādiṣṭo na vikalpeta sa rājavasatiṃ vaset ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
राजानंrājānaṃking (obl.)
राजपुत्रंrājaputraṃson, king
वाor
संवर्तयतिsaṃvartayatiform of saṃvartayati
यःyaḥwho, which
सदाsadāalways
अमात्यःamātyaḥcounsellor
पण्डितोpaṇḍitoform of paṇḍito
भूत्वाbhūtvāhaving become
sahe, this one
चिरंciraṃlong
तिष्ठतिtiṣṭhatistands
श्रियम्śriyamform of śriyam
प्रगृहीतश्pragṛhītaśform of pragṛhītaś
caand
योyowho, which
ऽमात्यो'mātyoform of 'mātyo
निगृहीतश्nigṛhītaśform of nigṛhītaś
caand
कारणैःkāraṇaiḥform of kāraṇaiḥ
nanot
निर्बध्नातिnirbadhnātiform of nirbadhnāti
राजानंrājānaṃking (obl.)
लभतेlabhateto obtain
प्रग्रहंpragrahaṃform of pragrahaṃ
पुनःpunaḥagain
प्रत्यक्षंpratyakṣaṃform of pratyakṣaṃ
caand
परोक्षंparokṣaṃform of parokṣaṃ
caand
गुणवादीguṇavādīform of guṇavādī
विचक्षणःvicakṣaṇaḥwise, discerning
उपजीवीupajīvīform of upajīvī
भवेद्bhavedwould be
राज्ञोrājñoking
विषयेviṣayeform of viṣaye
चापिcāpiand also
योyowho, which
वसेत्vasetlet him dwell
अमात्योamātyocounsellor
हिhiindeed
बलाद्balādby force
भोक्तुंbhoktuṃform of bhoktuṃ
राजानंrājānaṃking (obl.)
प्रार्थयेत्prārthayetform of prārthayet
तुtubut, however
यःyaḥwho, which
nanot
sahe, this one
तिष्ठेच्tiṣṭhecform of tiṣṭhec
चिरंciraṃlong
स्थानंsthānaṃplace
गच्छेच्gacchecform of gacchec
caand
प्राणसंशयम्prāṇasaṃśayamform of prāṇasaṃśayam
श्रेयःśreyaḥform of śreyaḥ
सदात्मनोsadātmanoform of sadātmano
दृष्ट्वाdṛṣṭvāhaving seen
परंparaṃthe highest
राज्ञाrājñāby the king
nanot
संवदेत्saṃvadetto say
विशेषयेन्viśeṣayenform of viśeṣayen
nanot
राजानंrājānaṃking (obl.)
योग्याभूमिषुyogyābhūmiṣuland, earth
सर्वदाsarvadāto say
अम्लानोamlānoform of amlāno
बलवाञ्balavāñform of balavāñ
शूरश्śūraśhero
छायेवानपगःchāyevānapagaḥform of chāyevānapagaḥ
सदाsadāalways
सत्यवादीsatyavādīform of satyavādī
मृदुर्mṛdurform of mṛdur
दान्तःdāntaḥform of dāntaḥ
sahe, this one
राजवसतिंrājavasatiṃking
वसेत्vasetlet him dwell
अन्यस्मिन्anyasminform of anyasmin
प्रेष्यमाणेpreṣyamāṇeform of preṣyamāṇe
तुtubut, however
पुरस्ताद्purastādin front, ahead
यःyaḥwho, which
समुत्पतेत्samutpatetform of samutpatet
अहंahaṃI
किंkiṃwhat?
करवाणीतिkaravāṇītiform of karavāṇīti
sahe, this one
राजवसतिंrājavasatiṃking
वसेत्vasetlet him dwell
उष्णेuṣṇeform of uṣṇe
वाor
यदिyadiif
वाor
शीतेśīteform of śīte
रात्रौrātrauat night
वाor
यदिyadiif
वाor
दिवाdivāform of divā
आदिष्टोādiṣṭofortune, fate
nanot
विकल्पेतvikalpetaform of vikalpeta
sahe, this one
राजवसतिंrājavasatiṃking
वसेत्vasetlet him dwell
अनुवाद

"Whoever always upholds the king or the prince, having become a wise minister, retains prosperity for a long time. If a minister has been favored or restrained for good reason, let him not press the king -- then he will regain favor again. Discerning and speaking of the king's virtues both openly and in private, he should live off the king and dwell in his realm. But a minister who wishes to overpower the king by force will not remain long in his position, and will go to mortal danger. Seeing his own true good, let him not argue with the king, nor try to outdo him where it is unfitting. Undiminished, strong, brave, ever inseparable like a shadow, truthful, gentle, and self-controlled -- such a man may live at a king's court. When another is being sent on an errand, and he rises first and says, 'What shall I do?' -- such a man may live at a king's court. Whether in heat or in cold, at night or by day, once commanded, let him not hesitate -- such a man may live at a king's court."

संस्करण

1acb85102674 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 5:58:59 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से