ततो ऽस्मै प्राहिणोद् द्रोणः शरान् अधिकविंशतिम् ॥
अप्राप्तांश् चैव तान् पार्थश् चिच्छेद कृतहस्तवत् ॥
ततः शरसहस्रेण रथं पार्थस्य वीर्यवान् ॥
अवाकिरत् ततो द्रोणः शीघ्रम् अस्त्रं विदर्शयन् ॥
एवं प्रववृते युद्धं भारद्वाजकिरीटिनोः ॥
समं विमुञ्चतोः संख्ये विशिखान् दीप्ततेजसः ॥
ताव् उभौ ख्यातकर्माणाव् उभौ वायुसमौ जवे ॥
उभौ दिव्यास्त्रविदुषाव् उभाव् उत्तमतेजसौ ॥
क्षिपन्तौ शरजालानि मोहयाम् आसतुर् नृपान् ॥
व्यस्मयन्त ततो योधाः सर्वे तत्र समागताः ॥
शरान् विसृजतोस् तूर्णं साधु साध्व् इति पूजयन् ॥
द्रोणं हि समरे को ऽन्यो योद्धुम् अर्हति फल्गुनात् ॥
रौद्रः क्षत्रियधर्मो ऽयं गुरुणा यद् अयुध्यत ॥
इत्य् अब्रुवञ् जनास् तत्र संग्रामशिरसि स्थिताः ॥
वीरौ ताव् अपि संरब्धौ संनिकृष्टौ महारथौ ॥
छादयेतां शरव्रातैर् अन्योन्यम् अपराजितौ ॥
विस्फार्य सुमहच् चापं हेमपृष्ठं दुरासदम् ॥
संरब्धो ऽथ भरद्वाजः फल्गुनं प्रत्ययुध्यत ॥
स सायकमयैर् जालैर् अर्जुनस्य रथं प्रति ॥
भानुमद्भिः शिलाधौतैर् भानोः प्रच्छादयत् प्रभाम् ॥
पार्थं च स महाबाहुर् महावेगैर् महारथः ॥
विव्याध निशितैर् बाणैर् मेघो वृष्ट्येव पर्वतम् ॥
तथैव दिव्यं गाण्डीवं धनुर् आदाय पाण्डवः ॥
शत्रुघ्नं वेगवद् धृष्टो भारसाधनम् उत्तमम् ॥
विससर्ज शरांश् चित्रान् सुवर्णविकृतान् बहून् ॥
नाशयञ् शरवर्षाणि भारद्वाजस्य वीर्यवान् ॥
तूर्णं चापविनिर्मुक्तैस् तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥
स रथेन चरन् पार्थः प्रेक्षणीयो धनंजयः ॥
युगपद् दिक्षु सर्वासु सर्वशस्त्राण्य् अदर्शयत् ॥
एकच्छायम् इवाकाशं बाणैश् चक्रे समन्ततः ॥
नादृश्यत तदा द्रोणो नीहारेणेव संवृतः ॥
तस्याभवत् तदा रूपं संवृतस्य शरोत्तमैः ॥
जाज्वल्यमानस्य यथा पर्वतस्येव सर्वतः ॥
दृष्ट्वा तु पार्थस्य रणे शरैः स्वरथम् आवृतम् ॥
स विस्फार्य धनुश् चित्रं मेघस्तनितनिस्वनम् ॥
अग्निचक्रोपमं घोरं विकर्षन् परमायुधम् ॥
व्यशातयच् छरांस् तांस् तु द्रोणः समितिशोभनः ॥
महान् अभूत् ततः शब्दो वंशानाम् इव दह्यताम् ॥
जाम्बूनदमयैः पुङ्खैश् चित्रचापवरातिगैः ॥
प्राच्छादयद् अमेयात्मा दिशः सूर्यस्य च प्रभाम् ॥
ततः कनकपुङ्खानां शराणां नतपर्वणाम् ॥
वियच्चराणां वियति दृश्यन्ते बहुशः प्रजाः ॥
द्रोणस्य पुङ्खसक्ताश् च प्रभवन्तः शरासनात् ॥
एको दीर्घ इवादृश्यद् आकाशे संहतः शरः ॥
एवं तौ स्वर्णविकृतान् विमुञ्चन्तौ महाशरान् ॥
आकाशं संवृतं वीराव् उल्काभिर् इव चक्रतुः ॥
शरास् तयोश् च विबभुः कङ्कबर्हिणवाससः ॥
पङ्क्त्यः शरदि खस्थानां हंसानां चरताम् इव ॥
युद्धं समभवत् तत्र सुसंरब्धं महात्मनोः ॥
द्रोणपाण्डवयोर् घोरं वृत्रवासवयोर् इव ॥
तौ गजाव् इव चासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम् ॥
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैर् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः ॥
तौ व्यवाहरतां शूरौ संरब्धौ रणशोभिनौ ॥
उदीरयन्तौ समरे दिव्यान्य् अस्त्राणि भागशः ॥
अथ त्व् आचार्यमुख्येन शरान् सृष्टाञ् शिलाशितान् ॥
न्यवारयच् छितैर् बाणैर् अर्जुनो जयतां वरः ॥
दर्शयन्न् ऐन्द्रिर् आत्मानम् उग्रम् उग्रपराक्रमः ॥
इषुभिस् तूर्णम् आकाशं बहुभिश् च समावृणोत् ॥
tato 'smai prāhiṇod droṇaḥ śarān adhikaviṃśatim ||
aprāptāṃś caiva tān pārthaś ciccheda kṛtahastavat ||
tataḥ śarasahasreṇa rathaṃ pārthasya vīryavān ||
avākirat tato droṇaḥ śīghram astraṃ vidarśayan ||
evaṃ pravavṛte yuddhaṃ bhāradvājakirīṭinoḥ ||
samaṃ vimuñcatoḥ saṃkhye viśikhān dīptatejasaḥ ||
tāv ubhau khyātakarmāṇāv ubhau vāyusamau jave ||
ubhau divyāstraviduṣāv ubhāv uttamatejasau ||
kṣipantau śarajālāni mohayām āsatur nṛpān ||
vyasmayanta tato yodhāḥ sarve tatra samāgatāḥ ||
śarān visṛjatos tūrṇaṃ sādhu sādhv iti pūjayan ||
droṇaṃ hi samare ko 'nyo yoddhum arhati phalgunāt ||
raudraḥ kṣatriyadharmo 'yaṃ guruṇā yad ayudhyata ||
ity abruvañ janās tatra saṃgrāmaśirasi sthitāḥ ||
vīrau tāv api saṃrabdhau saṃnikṛṣṭau mahārathau ||
chādayetāṃ śaravrātair anyonyam aparājitau ||
visphārya sumahac cāpaṃ hemapṛṣṭhaṃ durāsadam ||
saṃrabdho 'tha bharadvājaḥ phalgunaṃ pratyayudhyata ||
sa sāyakamayair jālair arjunasya rathaṃ prati ||
bhānumadbhiḥ śilādhautair bhānoḥ pracchādayat prabhām ||
pārthaṃ ca sa mahābāhur mahāvegair mahārathaḥ ||
vivyādha niśitair bāṇair megho vṛṣṭyeva parvatam ||
tathaiva divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya pāṇḍavaḥ ||
śatrughnaṃ vegavad dhṛṣṭo bhārasādhanam uttamam ||
visasarja śarāṃś citrān suvarṇavikṛtān bahūn ||
nāśayañ śaravarṣāṇi bhāradvājasya vīryavān ||
tūrṇaṃ cāpavinirmuktais tad adbhutam ivābhavat ||
sa rathena caran pārthaḥ prekṣaṇīyo dhanaṃjayaḥ ||
yugapad dikṣu sarvāsu sarvaśastrāṇy adarśayat ||
ekacchāyam ivākāśaṃ bāṇaiś cakre samantataḥ ||
nādṛśyata tadā droṇo nīhāreṇeva saṃvṛtaḥ ||
tasyābhavat tadā rūpaṃ saṃvṛtasya śarottamaiḥ ||
jājvalyamānasya yathā parvatasyeva sarvataḥ ||
dṛṣṭvā tu pārthasya raṇe śaraiḥ svaratham āvṛtam ||
sa visphārya dhanuś citraṃ meghastanitanisvanam ||
agnicakropamaṃ ghoraṃ vikarṣan paramāyudham ||
vyaśātayac charāṃs tāṃs tu droṇaḥ samitiśobhanaḥ ||
mahān abhūt tataḥ śabdo vaṃśānām iva dahyatām ||
jāmbūnadamayaiḥ puṅkhaiś citracāpavarātigaiḥ ||
prācchādayad ameyātmā diśaḥ sūryasya ca prabhām ||
tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām ||
viyaccarāṇāṃ viyati dṛśyante bahuśaḥ prajāḥ ||
droṇasya puṅkhasaktāś ca prabhavantaḥ śarāsanāt ||
eko dīrgha ivādṛśyad ākāśe saṃhataḥ śaraḥ ||
evaṃ tau svarṇavikṛtān vimuñcantau mahāśarān ||
ākāśaṃ saṃvṛtaṃ vīrāv ulkābhir iva cakratuḥ ||
śarās tayoś ca vibabhuḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ ||
paṅktyaḥ śaradi khasthānāṃ haṃsānāṃ caratām iva ||
yuddhaṃ samabhavat tatra susaṃrabdhaṃ mahātmanoḥ ||
droṇapāṇḍavayor ghoraṃ vṛtravāsavayor iva ||
tau gajāv iva cāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam ||
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ ||
tau vyavāharatāṃ śūrau saṃrabdhau raṇaśobhinau ||
udīrayantau samare divyāny astrāṇi bhāgaśaḥ ||
atha tv ācāryamukhyena śarān sṛṣṭāñ śilāśitān ||
nyavārayac chitair bāṇair arjuno jayatāṃ varaḥ ||
darśayann aindrir ātmānam ugram ugraparākramaḥ ||
iṣubhis tūrṇam ākāśaṃ bahubhiś ca samāvṛṇot ||
Drona was the first to loose sharp arrows at Arjuna, but Partha cut them down in the air. Then Bharadvaja covered his chariot with a thousand arrows, and a great battle began. Teacher and pupil loosed blazing arrows, veiling the quarters of the sky; the celestial onlookers said, "Well done! Well done!" People marveled: who besides Phalguna could withstand Drona? And yet they were horrified at the kshatriya dharma by which a pupil must fight his guru. Arrow met arrow, the sky darkened, the light was hidden, and their combat became like the ancient clash of Vritra and Vasava.
b2f164c061b2 · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 6:42:56 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUENश्लोक बदलें इन कुंजियों से
This is not a rebellion against the teacher, but a tragic knot of duty. When knowledge is placed in the service of policy, the pupil must answer not with ingratitude, but with clarity of dharma.