महाभारत
Saṃśaptaka-vadha-parva (dhṛtarāṣṭra-vilāpa): Dhritarashtra's Lament7.23.14–16
6291 / 15823
महाभारत · 7.23.14–16
देवनागरी

यो हि धर्मं परित्यज्य भवत्य् अर्थपरो नरः ॥
सो ऽस्माच् च हीयते लोकात् क्षुद्रभावं च गच्छति ॥
अद्य चाप्य् अस्य राष्ट्रस्य हतोत्साहस्य संजय ॥
अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति ॥
कथं स्याद् अवशेषं हि धुर्ययोर् अभ्यतीतयोः ॥
यौ नित्यम् अनुजीवामः क्षमिणौ पुरुषर्षभौ ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yo hi dharmaṃ parityajya bhavaty arthaparo naraḥ ||
so 'smāc ca hīyate lokāt kṣudrabhāvaṃ ca gacchati ||
adya cāpy asya rāṣṭrasya hatotsāhasya saṃjaya ||
avaśeṣaṃ na paśyāmi kakude mṛdite sati ||
kathaṃ syād avaśeṣaṃ hi dhuryayor abhyatītayoḥ ||
yau nityam anujīvāmaḥ kṣamiṇau puruṣarṣabhau ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
यःyaḥwho [he who]; [he] who
हिhiindeed; indeed
धर्मम्dharmamdharma [duty]; dharma
परित्यज्यparityajyahaving abandoned [having forsaken]; having forsaken
भवतिbhavatibecomes [turns into]; becomes
अर्थपरःarthaparaḥdevoted to gain [self-interested]; devoted to gain
नरःnaraḥa man [a person]; a man
सःsaḥhe; he
अस्मात्asmātfrom this [from this]; from this
caand; —
हीयतेhīyatefalls away [is deprived]; falls away
लोकात्lokātfrom the world [from the world]; from the world
क्षुद्रभावम्kṣudrabhāvaminto a base state [into insignificance]; [into] insignificance
caand; —
गच्छतिgacchaticomes [falls]; falls
अद्यadyanow [today]; now
च अपिca apiand [moreover]; and
अस्य राष्ट्रस्यasya rāṣṭrasyaof this kingdom; [for] this kingdom
हतोत्साहस्यhatotsāhasyadeprived of vigor [with spirit extinguished]; [whose] spirit has waned
संजयsaṃjayaO Sanjaya; O Sanjaya
अवशेषम्avaśeṣama remainder [survival]; a remainder
न पश्यामिna paśyāmiI do not see; I do not see
ककुदेkakude[when] the ridge [the supporting hump]; [when] the backbone
मृदिते सतिmṛdite sati[when] is crushed; is crushed
कथम्kathamhow; how [indeed]
स्यात्syātwould be [would appear]; [could] be
अवशेषम्avaśeṣama remainder; a remainder
हिhiindeed; indeed
धुर्ययोःdhuryayoḥ[when] the two draft-bearers [yoke-bearers]; [when] the two yoke-bearers
अभ्यतीतयोःabhyatītayoḥ[when] have departed [have passed away]; have departed
यौyauwho [those two]; [those two,]
नित्यम्nityamalways [constantly]; by whom always
अनुजीवामःanujīvāmaḥwe live [we are sustained]; we were sustained
क्षमिणौkṣamiṇaupatient [most forbearing]; most forbearing
पुरुषर्षभौpuruṣarṣabhaubulls among men [most valiant]; bulls among men
अनुवाद

For a man who, forsaking dharma, becomes devoted to gain — he falls away from this world and sinks into insignificance. And now, O Sanjaya, for this kingdom whose spirit has waned, I see no remainder, when its backbone is crushed. How can there be a remainder, when the two yoke-bearers by whom we were always sustained have departed — those most forbearing bulls among men?

संस्करण

11dac522f2a6 · प्रकाशित 19 जुल॰ 2026, 3:11:21 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से