महाभारत
Karṇa-parva, adhyāya 48.4.59-68
8660 / 15823
महाभारत · 8.4.59-68
देवनागरी

संजय उवाच
कुन्तयो युधि विक्रान्ता महासत्त्वा महाबलाः ॥
सानुबन्धाः सहामात्या भीष्मेण युधि पातिताः ॥
समः किरीटिना संख्ये वीर्येण च बलेन च ॥
सत्यजित् सत्यसंधेन द्रोणेन निहतो रणे ॥
तथा विराटद्रुपदौ वृद्धौ सहसुतौ नृपौ ॥
पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन निहतौ रणे ॥
यो बाल एव समरे संमितः सव्यसाचिना ॥
केशवेन च दुर्धर्षो बलदेवेन चाभिभूः ॥
स एष कदनं कृत्वा महद् रणविशारदः ॥
परिवार्य महामात्रैः षड्भिः परमकै रथैः ॥
अशक्नुवद्भिर् बीभत्सुम् अभिमन्युर् निपातितः ॥
तं कृतं विरथं वीरं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम् ॥
दौःशासनिर् महाराज सौभद्रं हतवान् रणे ॥
बृहन्तस् तु महेष्वासः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः ॥
दुःशासनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥
मणिमान् दण्डधारश् च राजानौ युद्धदुर्मदौ ॥
पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन विनिपातितौ ॥
अंशुमान् भोजराजस् तु सहसैन्यो महारथः ॥
भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥
चित्रायुधश् चित्रयोधी कृत्वा तौ कदनं महत् ॥
चित्रमार्गेण विक्रम्य कर्णेन निहतौ युधि ॥

लिप्यंतरण (IAST)

saṃjaya uvāca
kuntayo yudhi vikrāntā mahāsattvā mahābalāḥ ||
sānubandhāḥ sahāmātyā bhīṣmeṇa yudhi pātitāḥ ||
samaḥ kirīṭinā saṃkhye vīryeṇa ca balena ca ||
satyajit satyasaṃdhena droṇena nihato raṇe ||
tathā virāṭadrupadau vṛddhau sahasutau nṛpau ||
parākramantau mitrārthe droṇena nihatau raṇe ||
yo bāla eva samare saṃmitaḥ savyasācinā ||
keśavena ca durdharṣo baladevena cābhibhūḥ ||
sa eṣa kadanaṃ kṛtvā mahad raṇaviśāradaḥ ||
parivārya mahāmātraiḥ ṣaḍbhiḥ paramakai rathaiḥ ||
aśaknuvadbhir bībhatsum abhimanyur nipātitaḥ ||
taṃ kṛtaṃ virathaṃ vīraṃ kṣatradharme vyavasthitam ||
dauḥśāsanir mahārāja saubhadraṃ hatavān raṇe ||
bṛhantas tu maheṣvāsaḥ kṛtāstro yuddhadurmadaḥ ||
duḥśāsanena vikramya gamito yamasādanam ||
maṇimān daṇḍadhāraś ca rājānau yuddhadurmadau ||
parākramantau mitrārthe droṇena vinipātitau ||
aṃśumān bhojarājas tu sahasainyo mahārathaḥ ||
bhāradvājena vikramya gamito yamasādanam ||
citrāyudhaś citrayodhī kṛtvā tau kadanaṃ mahat ||
citramārgeṇa vikramya karṇena nihatau yudhi ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
संजय उवाचsaṃjaya uvācaСанджая сказал; Санджая произнёс
कुन्तयः युधि विक्रान्ताःkuntayaḥ yudhi vikrāntāḥкунтии в бою доблестные; воины Кунти
महासत्त्वाः महाबलाःmahāsattvāḥ mahābalāḥвеликой силы духа, великосильные; могучие и стойкие
सानुबन्धाः सहामात्याःsānubandhāḥ sahāmātyāḥс родичами, с советниками; со свитой и министрами
भीष्मेण युधि पातिताःbhīṣmeṇa yudhi pātitāḥБхишмой в бою повержены; пали от Бхишмы
समः किरीटिना संख्येsamaḥ kirīṭinā saṃkhyeравный Киритину в битве; подобный Арджуне
वीर्येण च बलेन चvīryeṇa ca balena caи доблестью, и силой; по мощи и силе
सत्यजित् सत्यसंधेनsatyajit satyasaṃdhenaСатьяджит истинно-верным; Сатьяджит верным слову
द्रोणेन निहतः रणेdroṇena nihataḥ raṇeДроной убит в бою; пал от Дроны
तथा विराटद्रुपदौtathā virāṭadrupadauтакже Вирата и Друпада; также Вирата с Друпадой
वृद्धौ सहसुतौ नृपौvṛddhau sahasutau nṛpauстарые цари с сыновьями; престарелые владыки
पराक्रमन्तौ मित्रार्थेparākramantau mitrārtheоба сражаясь ради друга; бившиеся за союзника
द्रोणेन निहतौ रणेdroṇena nihatau raṇeДроной убиты в бою; пали от Дроны
यः बालः एव समरेyaḥ bālaḥ eva samareкоторый мальчиком же в битве; кто ещё юным
संमितः सव्यसाचिनाsaṃmitaḥ savyasācināравнялся с Савьясачином; был сравним с Арджуной
केशवेन च दुर्धर्षःkeśavena ca durdharṣaḥи с Кешавой, неодолимый; и с Кришной, неприступный
बलदेवेन च अभिभूःbaladevena ca abhibhūḥи с Баладевой, превосходный; и с Баларамой
सः एषः कदनम् कृत्वाsaḥ eṣaḥ kadanam kṛtvāон этот истребление совершив; этот герой, устроив разгром
महत् रणविशारदःmahat raṇaviśāradaḥвеликий, сведущий в битве; искусный в бою
परिवार्य महामात्रैःparivārya mahāmātraiḥокружённый великими воинами; обступленный предводителями
षड्भिः परमकैः रथैःṣaḍbhiḥ paramakaiḥ rathaiḥшестью превосходными колесницами; шестью лучшими ратхами
अशक्नुवद्भिः बीभत्सुम्aśaknuvadbhiḥ bībhatsumнеспособными одолеть Бибхатсу; не сумевшими победить Арджуну
अभिमन्युः निपातितःabhimanyuḥ nipātitaḥАбхиманью повержен; Абхиманью пал
तम् कृतम् विरथम् वीरम्tam kṛtam viratham vīramтого сделанного без колесницы героя; обезоруженного героя
क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम्kṣatradharme vyavasthitamстоящего в кшатрийской дхарме; верного долгу воина
दौःशासनिः महाराजdauḥśāsaniḥ mahārājaсын Духшасаны, великий царь; Духшасанин
सौभद्रम् हतवान् रणेsaubhadram hatavān raṇeСаубхадру убил в бою; сразил сына Субхадры
बृहन्तः तु महेष्वासःbṛhantaḥ tu maheṣvāsaḥБрихант же, великий лучник; Брихант-стрелок
कृतास्त्रः युद्धदुर्मदःkṛtāstraḥ yuddhadurmadaḥовладевший оружием, боем опьянённый; искусный и неукротимый
दुःशासनेन विक्रम्यduḥśāsanena vikramyaДухшасаной, проявив доблесть; Духшасаной в подвиге
गमितः यमसादनम्gamitaḥ yamasādanamотправлен в обитель Ямы; уведён к Яме
मणिमान् दण्डधारः चmaṇimān daṇḍadhāraḥ caМаниман и Дандадхара; Маниман с Дандадхарой
राजानौ युद्धदुर्मदौrājānau yuddhadurmadauдва царя, неукротимые в бою; оба боем опьянённые
पराक्रमन्तौ मित्रार्थेparākramantau mitrārtheоба сражаясь ради друга; бившиеся за союзника
द्रोणेन विनिपातितौdroṇena vinipātitauДроной повергнуты; пали от Дроны
अंशुमान् भोजराजः तुaṃśumān bhojarājaḥ tuАншуман, царь Бходжи же; царь Бходжи Аншуман
सहसैन्यः महारथःsahasainyaḥ mahārathaḥс войском, махаратха; великий ратхин с армией
भारद्वाजेन विक्रम्यbhāradvājena vikramyaБхарадваджей, проявив доблесть; Дроной в подвиге
गमितः यमसादनम्gamitaḥ yamasādanamотправлен в обитель Ямы; уведён к Яме
चित्रायुधः चित्रयोधीcitrāyudhaḥ citrayodhīЧитраюдха и Читрайодхин; два искусных воина
कृत्वा तौ कदनम् महत्kṛtvā tau kadanam mahatсделав те двое великий разгром; устроив страшный разгром
चित्रमार्गेण विक्रम्यcitramārgeṇa vikramyaискусным путём, проявив доблесть; искусным приёмом
कर्णेन निहतौ युधिkarṇena nihatau yudhiКарной убиты в бою; пали от Карны
अनुवाद

Санджая сказал: «Доблестные воины Кунти, могучие и стойкие, вместе с родичами и советниками были повержены Бхишмой в бою. Сатьяджит, равный Киритину в битве доблестью и силой, пал в бою от Дроны, верного слову. Так же старые цари Вирата и Друпада вместе с сыновьями, сражаясь ради союзника, были убиты Дроной. Абхиманью, ещё юным в битве сравнимый с Савьясачином, неприступный, сопоставимый с Кешавой и Баладевой, искусный в бою, устроил великий разгром; но шесть лучших колесничих, которые не смогли бы одолеть Бибхатсу, окружили его, и Абхиманью пал. Когда этот герой, верный кшатрийской дхарме, был оставлен без колесницы, сын Духшасаны убил Саубхадру в бою. Брихант, великий лучник, обученный оружию и неукротимый в битве, был доблестно отправлен Духшасаной в обитель Ямы. Два царя, Маниман и Дандадхара, неукротимые в бою и сражавшиеся ради союзника, были повергнуты Дроной. Аншуман, царь Бходжи, махаратха с войском, был доблестно отправлен Бхарадваджей в обитель Ямы. Читраюдха и Читрайодхин, устроившие страшный разгром, были искусным приёмом сражены Карной в бою».

संस्करण

3a9ba5b370d6 · प्रकाशित 20 जून 2026, 3:27:55 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से