महाभारत
The Battlefield Becomes a River of Blood8.36.17-26
8842 / 15823
महाभारत · 8.36.17-26
देवनागरी

के चिद् अभ्याहता नागा नागैर् नगनिभा भुवि ॥
निपेतुः समरे तस्मिन् पक्षवन्त इवाद्रयः ॥
अपरे प्राद्रवन् नागाः शल्यार्ता व्रणपीडिताः ॥
प्रतिमानैश् च कुम्भैश् च पेतुर् उर्व्यां महाहवे ॥
निषेदुः सिंहवच् चान्ये नदन्तो भैरवान् रवान् ॥
मम्लुश् च बहवो राजंश् चुकूजुश् चापरे तथा ॥
हयाश् च निहता बाणैः स्वर्णभाण्डपरिच्छदाः ॥
निषेदुश् चैव मम्लुश् च बभ्रमुश् च दिशो दश ॥
अपरे कृष्यमाणाश् च विवेष्टन्तो महीतले ॥
भावान् बहुविधांश् चक्रुस् ताडिताः शरतोमरैः ॥
नरास् तु निहता भूमौ कूजन्तस् तत्र मारिष ॥
दृष्ट्वा च बान्धवान् अन्ये पितॄन् अन्ये पितामहान् ॥
धावमानान् परांश् चैव दृष्ट्वान्ये तत्र भारत ॥
गोत्रनामानि ख्यातानि शशंसुर् इतरेतरम् ॥
तेषां छिन्ना महाराज भुजाः कनकभूषणाः ॥
उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते पतन्ते चोत्पतन्ति च ॥
निपतन्ति तथा भूमौ स्फुरन्ति च सहस्रशः ॥
वेगांश् चान्ये रणे चक्रुः स्फुरन्त इव पन्नगाः ॥
ते भुजा भोगिभोगाभाश् चन्दनाक्ता विशां पते ॥
लोहितार्द्रा भृशं रेजुस् तपनीयध्वजा इव ॥

लिप्यंतरण (IAST)

ke cid abhyāhatā nāgā nāgair naganibhā bhuvi ||
nipetuḥ samare tasmin pakṣavanta ivādrayaḥ ||
apare prādravan nāgāḥ śalyārtā vraṇapīḍitāḥ ||
pratimānaiś ca kumbhaiś ca petur urvyāṃ mahāhave ||
niṣeduḥ siṃhavac cānye nadanto bhairavān ravān ||
mamluś ca bahavo rājaṃś cukūjuś cāpare tathā ||
hayāś ca nihatā bāṇaiḥ svarṇabhāṇḍaparicchadāḥ ||
niṣeduś caiva mamluś ca babhramuś ca diśo daśa ||
apare kṛṣyamāṇāś ca viveṣṭanto mahītale ||
bhāvān bahuvidhāṃś cakrus tāḍitāḥ śaratomaraiḥ ||
narās tu nihatā bhūmau kūjantas tatra māriṣa ||
dṛṣṭvā ca bāndhavān anye pitṝn anye pitāmahān ||
dhāvamānān parāṃś caiva dṛṣṭvānye tatra bhārata ||
gotranāmāni khyātāni śaśaṃsur itaretaram ||
teṣāṃ chinnā mahārāja bhujāḥ kanakabhūṣaṇāḥ ||
udveṣṭante viveṣṭante patante cotpatanti ca ||
nipatanti tathā bhūmau sphuranti ca sahasraśaḥ ||
vegāṃś cānye raṇe cakruḥ sphuranta iva pannagāḥ ||
te bhujā bhogibhogābhāś candanāktā viśāṃ pate ||
lohitārdrā bhṛśaṃ rejus tapanīyadhvajā iva ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
के चित् अभ्याहता नागाःke cit abhyāhatā nāgāḥнекоторые поражённые слоны; одни слоны
नागैः नगनिभाः भुविnāgaiḥ naganibhāḥ bhuviслонами, гороподобные, на земле; как горы
निपेतुः समरे तस्मिन्nipetuḥ samare tasminпали в том бою; рухнули
पक्षवन्तः इव अद्रयःpakṣavantaḥ iva adrayaḥкак крылатые горы; словно горы с крыльями
अपरे प्राद्रवन् नागाःapare prādravan nāgāḥдругие слоны побежали; другие бежали
शल्यार्ता व्रणपीडिताःśalyārtā vraṇapīḍitāḥстрелами мучимые, ранами терзаемые; раненые
प्रतिमानैः च कुम्भैः चpratimānaiḥ ca kumbhaiḥ caи лобными пластинами, и висками; с головами
पेतुः उर्व्यां महाहवेpetuḥ urvyāṃ mahāhaveпадали на землю в великой битве; падали
निषेदुः सिंहवत् च अन्येniṣeduḥ siṃhavat ca anyeиные оседали как львы; садились
नदन्तः भैरवान् रवान्nadantaḥ bhairavān ravānиздавая страшные крики; ревели
मम्लुः च बहवः राजन्mamluḥ ca bahavaḥ rājanи многие тонули, царь; погружались
चुकूजुः च अपरे तथाcukūjuḥ ca apare tathāи другие также кричали; стонали
हयाः च निहताः बाणैःhayāḥ ca nihatāḥ bāṇaiḥи кони, убитые стрелами; кони
स्वर्णभाण्डपरिच्छदाःsvarṇabhāṇḍaparicchadāḥс золотой упряжью и убранством; золотоубранные
निषेदुः च एव मम्लुः चniṣeduḥ ca eva mamluḥ caи оседали, и тонули; падали
बभ्रमुः च दिशः दशbabhramuḥ ca diśaḥ daśaи метались в десять сторон; носились
अपरे कृष्यमाणाः चapare kṛṣyamāṇāḥ caдругие тащимые; других волокли
विवेष्टन्तः महीतलेviveṣṭantaḥ mahītaleизвивающиеся на земле; бились
भावान् बहुविधान् चक्रुःbhāvān bahuvidhān cakruḥсостояния разные делали; разные движения
ताडिताः शरतोमरैःtāḍitāḥ śaratomaraiḥпоражённые стрелами и томарами; раненные
नराः तु निहताः भूमौnarāḥ tu nihatāḥ bhūmauлюди же убитые на земле; павшие люди
कूजन्तः तत्र मारिषkūjantaḥ tatra māriṣaстонали там, почтенный; кричали
दृष्ट्वा च बान्धवान् अन्येdṛṣṭvā ca bāndhavān anyeи увидев родичей, одни; одни видели родных
पितॄन् अन्ये पितामहान्pitṝn anye pitāmahānотцов другие, дедов; отцов и дедов
धावमानान् परान् च एवdhāvamānān parān ca evaбегущих чужих также; бегущих врагов
दृष्ट्वा अन्ये तत्र भारतdṛṣṭvā anye tatra bhārataувидев другие там, Бхарата; другие видели
गोत्रनामानि ख्यातानिgotranāmāni khyātāniимена родов известные; родовые имена
शशंसुः इतरेतरम्śaśaṃsuḥ itaretaramназывали друг другу; выкрикивали
तेषां छिन्ना महाराजteṣāṃ chinnā mahārājaих отсечённые, великий царь; отрубленные
भुजाः कनकभूषणाःbhujāḥ kanakabhūṣaṇāḥруки с золотыми украшениями; золотоукрашенные руки
उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्तेudveṣṭante viveṣṭanteизгибаются, извиваются; корчились
पतन्ते च उत्पतन्ति चpatante ca utpatanti caпадают и подпрыгивают; падали и взлетали
निपतन्ति तथा भूमौnipatanti tathā bhūmauи падают так на землю; падали
स्फुरन्ति च सहस्रशःsphuranti ca sahasraśaḥи трепещут тысячами; тысячами
वेगान् च अन्ये रणे चक्रुःvegān ca anye raṇe cakruḥи порывы другие в бою делали; другие броски
स्फुरन्तः इव पन्नगाःsphurantaḥ iva pannagāḥсловно извивающиеся змеи; как змеи
ते भुजाः भोगिभोगाभाःte bhujāḥ bhogibhogābhāḥте руки подобные кольцам змей; как змеиные кольца
चन्दनाक्ताः विशां पतेcandanāktāḥ viśāṃ pateсандалом умащённые, владыка людей; намазанные сандалом
लोहितार्द्राः भृशं रेजुःlohitārdrāḥ bhṛśaṃ rejuḥкровью влажные сильно сияли; сияли кроваво
तपनीयध्वजाः इवtapanīyadhvajāḥ ivaкак золотые знамёна; как золотые флаги
अनुवाद

Некоторые гороподобные слоны, поражённые другими слонами, падали на землю в том сражении, словно крылатые горы. Другие, мучимые стрелами и ранами, бежали и падали на землю в великой битве, ударяясь лбами и висками. Иные оседали, как львы, издавая страшные крики; многие погружались, другие стонали. Кони с золотой упряжью и убранством, убитые стрелами, оседали, тонули и метались в десять сторон. Другие, которых волокли по земле, извивались и делали разные движения, поражённые стрелами и томарами. Убитые люди, лежа на земле, стонали, почтенный. Одни видели там родичей, другие — отцов и дедов, иные — бегущих врагов, и они выкрикивали друг другу известные родовые имена. Их отсечённые руки с золотыми украшениями изгибались, извивались, падали и подпрыгивали; тысячами падая на землю, они трепетали, а другие в бою делали порывы, словно извивающиеся змеи. Эти руки, умащённые сандалом и похожие на кольца змей, влажные от крови, сильно сияли, как золотые знамёна».

संस्करण

bb67f4a74667 · प्रकाशित 20 जून 2026, 6:00:21 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से