महाभारत
The Death of Vṛṣasena8.62.1-16
8980 / 15823
महाभारत · 8.62.1-16
देवनागरी

संजय उवाच
दुःशासने तु निहते पुत्रास् तव महारथाः ॥
महाक्रोधविषा वीराः समरेष्व् अपलायिनः ॥
दश राजन् महावीर्यो भीमं प्राच्छादयञ् शरैः ॥
कवची निषङ्गी पाशी दण्डधारो धनुर्धरः ॥
अलोलुपः शलः संधो वातवेगसुवर्चसौ ॥
एते समेत्य सहिता भ्रातृव्यसनकर्शिताः ॥
भीमसेनं महाबाहुं मार्गणैः समवारयन् ॥
स वार्यमाणो विशिखैः समन्तात् तैर् महारथैः ॥
भीमः क्रोधाभिरक्ताक्षः क्रुद्धः काल इवाबभौ ॥
तांस् तु भल्लैर् महावेगैर् दशभिर् दशभिः शितैः ॥
रुक्माङ्गदो रुक्मपुङ्खैः पार्थो निन्ये यमक्षयम् ॥
हतेषु तेषु वीरेषु प्रदुद्राव बलं तव ॥
पश्यतः सूतपुत्रस्य पाण्डवस्य भयार्दितम् ॥
ततः कर्णो महाराज प्रविवेश महारणम् ॥
दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तम् अन्तकस्य प्रजास्व् इव ॥
तस्य त्व् आकारभावज्ञः शल्यः समितिशोभनः ॥
उवाच वचनं कर्णं प्राप्तकालम् अरिंदम ॥
मा व्यथां कुरु राधेय नैतत् त्वय्य् उपपद्यते ॥
एते द्रवन्ति राजानो भीमसेनभयार्दिताः ॥
दुर्योधनश् च संमूढो भ्रातृव्यसनदुःखितः ॥
दुःशासनस्य रुधिरे पीयमाने महात्मना ॥
व्यापन्नचेतसश् चैव शोकोपहतमन्यवः ॥
दुर्योधनम् उपासन्ते परिवार्य समन्ततः ॥
कृपप्रभृतयः कर्ण हतशेषाश् च सोदराः ॥
पाण्डवा लब्धलक्षाश् च धनंजयपुरोगमाः ॥
त्वाम् एवाभिमुखाः शूरा युद्धाय समुपास्थिताः ॥
स त्वं पुरुषशार्दूल पौरुषे महति स्थितः ॥
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य प्रत्युद्याहि धनंजयम् ॥
भारो हि धार्तराष्ट्रेण त्वयि सर्वः समर्पितः ॥
तम् उद्वह महाबाहो यथाशक्ति यथाबलम् ॥
जये स्याद् विपुला कीर्तिर् ध्रुवः स्वर्गः पराजये ॥
वृषसेनश् च राधेय संक्रुद्धस् तनयस् तव ॥
त्वयि मोहसमापन्ने पाण्डवान् अभिधावति ॥
एतच् छ्रुत्वा तु वचनं शल्यस्यामिततेजसः ॥
हृदि मानुष्यकं भावं चक्रे युद्धाय सुस्थिरम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

saṃjaya uvāca
duḥśāsane tu nihate putrās tava mahārathāḥ ||
mahākrodhaviṣā vīrāḥ samareṣv apalāyinaḥ ||
daśa rājan mahāvīryo bhīmaṃ prācchādayañ śaraiḥ ||
kavacī niṣaṅgī pāśī daṇḍadhāro dhanurdharaḥ ||
alolupaḥ śalaḥ saṃdho vātavegasuvarcasau ||
ete sametya sahitā bhrātṛvyasanakarśitāḥ ||
bhīmasenaṃ mahābāhuṃ mārgaṇaiḥ samavārayan ||
sa vāryamāṇo viśikhaiḥ samantāt tair mahārathaiḥ ||
bhīmaḥ krodhābhiraktākṣaḥ kruddhaḥ kāla ivābabhau ||
tāṃs tu bhallair mahāvegair daśabhir daśabhiḥ śitaiḥ ||
rukmāṅgado rukmapuṅkhaiḥ pārtho ninye yamakṣayam ||
hateṣu teṣu vīreṣu pradudrāva balaṃ tava ||
paśyataḥ sūtaputrasya pāṇḍavasya bhayārditam ||
tataḥ karṇo mahārāja praviveśa mahāraṇam ||
dṛṣṭvā bhīmasya vikrāntam antakasya prajāsv iva ||
tasya tv ākārabhāvajñaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ ||
uvāca vacanaṃ karṇaṃ prāptakālam ariṃdama ||
mā vyathāṃ kuru rādheya naitat tvayy upapadyate ||
ete dravanti rājāno bhīmasenabhayārditāḥ ||
duryodhanaś ca saṃmūḍho bhrātṛvyasanaduḥkhitaḥ ||
duḥśāsanasya rudhire pīyamāne mahātmanā ||
vyāpannacetasaś caiva śokopahatamanyavaḥ ||
duryodhanam upāsante parivārya samantataḥ ||
kṛpaprabhṛtayaḥ karṇa hataśeṣāś ca sodarāḥ ||
pāṇḍavā labdhalakṣāś ca dhanaṃjayapurogamāḥ ||
tvām evābhimukhāḥ śūrā yuddhāya samupāsthitāḥ ||
sa tvaṃ puruṣaśārdūla pauruṣe mahati sthitaḥ ||
kṣatradharmaṃ puraskṛtya pratyudyāhi dhanaṃjayam ||
bhāro hi dhārtarāṣṭreṇa tvayi sarvaḥ samarpitaḥ ||
tam udvaha mahābāho yathāśakti yathābalam ||
jaye syād vipulā kīrtir dhruvaḥ svargaḥ parājaye ||
vṛṣasenaś ca rādheya saṃkruddhas tanayas tava ||
tvayi mohasamāpanne pāṇḍavān abhidhāvati ||
etac chrutvā tu vacanaṃ śalyasyāmitatejasaḥ ||
hṛdi mānuṣyakaṃ bhāvaṃ cakre yuddhāya susthiram ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
संजय उवाचsaṃjaya uvācaСанджая сказал; Санджая произнёс
दुःशासने तु निहतेduḥśāsane tu nihateкогда Духшасана был убит; после гибели Духшасаны
पुत्राः तव महारथाःputrāḥ tava mahārathāḥсыновья твои махаратхи; твои сыновья-герои
महाक्रोधविषाः वीराःmahākrodhaviṣāḥ vīrāḥгерои с ядом великого гнева; отравленные яростью
समरेषु अपलायिनःsamareṣu apalāyinaḥв битвах не бегущие; не бежавшие в бою
दश राजन् महावीर्याःdaśa rājan mahāvīryāḥдесять, царь, великой силы; десять могучих
भीमम् प्राच्छादयन् शरैःbhīmam prācchādayan śaraiḥБхиму покрыли стрелами; осыпали Бхиму
कवची निषङ्गी पाशीkavacī niṣaṅgī pāśīКавачин, Нишангин, Пашин; Кавачин, Нишангин, Пашин
दण्डधारः धनुर्धरःdaṇḍadhāraḥ dhanurdharaḥДандадхара, Дханурдхара; Дандадхара и Дханурдхара
अलोलुपः शलः संधःalolupaḥ śalaḥ saṃdhaḥАлолупа, Шала, Самдха; Алолупа, Шала, Самдха
वातवेगसुवर्चसौvātavegasuvarcasauВатавега и Суварчас; Ватавега с Суварчасом
एते समेत्य सहिताःete sametya sahitāḥони сошедшись вместе; собравшись вместе
भ्रातृव्यसनकर्शिताःbhrātṛvyasanakarśitāḥбедой брата измученные; измученные гибелью брата
भीमसेनम् महाबाहुम्bhīmasenam mahābāhumБхимасену сильнорукого; могучего Бхиму
मार्गणैः समवारयन्mārgaṇaiḥ samavārayanстрелами окружили; преградили стрелами
सः वार्यमाणः विशिखैःsaḥ vāryamāṇaḥ viśikhaiḥон сдерживаемый стрелами; сдерживаемый стрелами
समन्तात् तैः महारथैःsamantāt taiḥ mahārathaiḥсо всех сторон теми махаратхами; этими героями
भीमः क्रोधाभिरक्ताक्षःbhīmaḥ krodhābhiraktākṣaḥБхима с глазами красными от гнева; Бхима красноглазый
क्रुद्धः कालः इव आबभौkruddhaḥ kālaḥ iva ābabhauразгневанный как Время сиял; сиял как Время
तान् तु भल्लैः महावेगैःtān tu bhallaiḥ mahāvegaiḥих же бхаллами великоскоростными; их быстрыми бхаллами
दशभिः दशभिः शितैःdaśabhiḥ daśabhiḥ śitaiḥдесятью десятью острыми; по десять острых
रुक्माङ्गदः रुक्मपुङ्खैःrukmāṅgadaḥ rukmapuṅkhaiḥзлатобраслетный золотопёрыми; золотопёрыми стрелами
पार्थः निन्ये यमक्षयम्pārthaḥ ninye yamakṣayamПартха увёл в гибель Ямы; Бхима отправил к Яме
हतेषु तेषु वीरेषुhateṣu teṣu vīreṣuкогда те герои убиты; после гибели героев
प्रदुद्राव बलम् तवpradudrāva balam tavaпобежало войско твоё; твоя армия побежала
पश्यतः सूतपुत्रस्यpaśyataḥ sūtaputrasyaна глазах сына возницы; на глазах Карны
पाण्डवस्य भयार्दितम्pāṇḍavasya bhayārditamстрахом перед Пандавой измученное; страшась Бхимы
ततः कर्णः महाराजtataḥ karṇaḥ mahārājaтогда Карна, великий царь; после этого Карна
प्रविवेश महारणम्praviveśa mahāraṇamвошёл в великую битву; вступил в бой
दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तम्dṛṣṭvā bhīmasya vikrāntamувидев подвиг Бхимы; увидев мощь Бхимы
अन्तकस्य प्रजासु इवantakasya prajāsu ivaкак Антаки среди существ; как Смерти среди людей
तस्य तु आकारभावज्ञःtasya tu ākārabhāvajñaḥего же облик и чувство знающий; понимая его состояние
शल्यः समितिशोभनःśalyaḥ samitiśobhanaḥШалья, украшение битвы; Шалья
उवाच वचनम् कर्णम्uvāca vacanam karṇamсказал слово Карне; сказал Карне
प्राप्तकालम् अरिंदमprāptakālam ariṃdamaсвоевременное, врагов укротитель; своевременно
मा व्यथाम् कुरु राधेयmā vyathām kuru rādheyaне делай тревоги, Радхея; не смущайся
न एतत् त्वयि उपपद्यतेna etat tvayi upapadyateэто тебе не подобает; это тебе не к лицу
एते द्रवन्ति राजानःete dravanti rājānaḥэти цари бегут; цари бегут
भीमसेनभयार्दिताःbhīmasenabhayārditāḥстрахом перед Бхимасеной измученные; боясь Бхимы
दुर्योधनः च संमूढःduryodhanaḥ ca saṃmūḍhaḥи Дурьодхана смущён; Дурьодхана растерян
भ्रातृव्यसनदुःखितःbhrātṛvyasanaduḥkhitaḥгорем беды брата измученный; скорбит о брате
दुःशासनस्य रुधिरेduḥśāsanasya rudhireкровь Духшасаны; кровь Духшасаны
पीयमाने महात्मनाpīyamāne mahātmanāвыпиваемая великодушным; когда Бхима пьёт
व्यापन्नचेतसः च एवvyāpannacetasaḥ ca evaи с расстроенным сознанием; с помрачённым умом
शोकोपहतमन्यवःśokopahatamanyavaḥс гневом, поражённым скорбью; скорбью подавленные
दुर्योधनम् उपासन्तेduryodhanam upāsanteДурьодхану окружают; стоят у Дурьодханы
परिवार्य समन्ततःparivārya samantataḥокружив со всех сторон; обступив
कृपप्रभृतयः कर्णkṛpaprabhṛtayaḥ karṇaначиная с Крипы, Карна; Крипа и другие
हतशेषाः च सोदराःhataśeṣāḥ ca sodarāḥи оставшиеся братья; уцелевшие братья
पाण्डवाः लब्धलक्षाः चpāṇḍavāḥ labdhalakṣāḥ caи Пандавы, цель получившие; Пандавы уже прицелились
धनंजयपुरोगमाःdhanaṃjayapurogamāḥс Дхананджаей впереди; во главе с Арджуной
त्वाम् एव अभिमुखाः शूराःtvām eva abhimukhāḥ śūrāḥк тебе именно лицом герои; идут прямо на тебя
युद्धाय समुपास्थिताःyuddhāya samupāsthitāḥдля битвы подошли; готовы к бою
सः त्वम् पुरुषशार्दूलsaḥ tvam puruṣaśārdūlaтак ты, тигр среди людей; поэтому ты
पौरुषे महति स्थितःpauruṣe mahati sthitaḥстоящий в великой доблести; пребывая в доблести
क्षत्रधर्मम् पुरस्कृत्यkṣatradharmam puraskṛtyaкшатрийский долг поставив впереди; поставив дхарму кшатрия
प्रत्युद्याहि धनंजयम्pratyudyāhi dhanaṃjayamвыступи навстречу Дхананджае; встреть Арджуну
भारः हि धार्तराष्ट्रेणbhāraḥ hi dhārtarāṣṭreṇaбремя ведь Дхритараштридом; вся ноша
त्वयि सर्वः समर्पितःtvayi sarvaḥ samarpitaḥна тебя всё возложено; возложена на тебя
तम् उद्वह महाबाहोtam udvaha mahābāhoего неси, сильнорукий; понеси её
यथाशक्ति यथाबलम्yathāśakti yathābalamпо силе, по мощи; как можешь
जये स्यात् विपुला कीर्तिःjaye syāt vipulā kīrtiḥв победе будет обширная слава; при победе слава
ध्रुवः स्वर्गः पराजयेdhruvaḥ svargaḥ parājayeверное небо при поражении; при поражении рай
वृषसेनः च राधेयvṛṣasenaḥ ca rādheyaи Вришасена, Радхея; и Вришасена
संक्रुद्धः तनयः तवsaṃkruddhaḥ tanayaḥ tavaразгневанный сын твой; твой сын в гневе
त्वयि मोहसमापन्नेtvayi mohasamāpanneкогда ты в смятении погружён; пока ты смущён
पाण्डवान् अभिधावतिpāṇḍavān abhidhāvatiна Пандавов бежит; бросается на Пандавов
एतत् श्रुत्वा तु वचनम्etat śrutvā tu vacanamэти слова услышав; услышав это
शल्यस्य अमिततेजसःśalyasya amitatejasaḥШальи безмерного блеска; могучего Шальи
हृदि मानुष्यकम् भावम्hṛdi mānuṣyakam bhāvamв сердце человеческое чувство; человеческий дух
चक्रे युद्धाय सुस्थिरम्cakre yuddhāya susthiramсделал очень стойким для битвы; укрепил для боя
अनुवाद

Санджая сказал: «Когда Духшасана был убит, десять твоих сыновей-махаратхов, героев, отравленных великим гневом и не бегущих в битвах, о царь, осыпали Бхиму стрелами. Это были Кавачин, Нишангин, Пашин, Дандадхара, Дханурдхара, Алолупа, Шала, Самдха, Ватавега и Суварчас. Собравшись вместе, измученные гибелью брата, они преградили путь сильнорукого Бхимасены стрелами. Сдерживаемый со всех сторон стрелами этих махаратхов, Бхима с глазами, красными от гнева, сиял разгневанный, словно само Время. Златобраслетный Партха быстрыми золотопёрыми бхаллами, по десять острых стрел на каждого, отправил их к обители Ямы. Когда эти герои были убиты, твоё войско, измученное страхом перед Пандавой, побежало на глазах у сына возницы. Тогда Карна, великий царь, вступил в великую битву, увидев подвиг Бхимы, подобный Антаке среди существ. Шалья, украшение битвы, понимая состояние Карны, сказал ему своевременные слова: “Не смущайся, Радхея; это тебе не к лицу. Эти цари бегут, измученные страхом перед Бхимасеной, а Дурьодхана растерян и скорбит из-за гибели брата. Когда великий Бхима пьёт кровь Духшасаны, Крипа и прочие, а также уцелевшие братья, с помрачённым сознанием и гневом, подавленным скорбью, обступают Дурьодхану со всех сторон. Пандавы же, уже нашедшие цель, герои во главе с Дхананджаей, стоят прямо перед тобой для битвы. Поэтому ты, тигр среди людей, пребывая в великой доблести и поставив перед собой кшатрийский долг, выступи навстречу Дхананджае. Дхритараштрид возложил на тебя всё бремя; неси его, сильнорукий, по мере своей силы и мощи. В победе будет великая слава, а при поражении — несомненное небо. И Вришасена, Радхея, твой разгневанный сын, пока ты погружён в смятение, бросается на Пандавов”. Услышав эти слова Шальи безмерного блеска, Карна укрепил в сердце человеческую решимость для боя».

संस्करण

ee0177e3b076 · प्रकाशित 20 जून 2026, 8:12:08 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से