महाभारत
The Death of Vṛṣasena8.62.53-62
8983 / 15823
महाभारत · 8.62.53-62
देवनागरी

ततः शतानीकम् अविध्यद् आशुगैस्; त्रिभिः शितैः कर्णसुतो ऽर्जुनं त्रिभिः ॥
त्रिभिश् च भीमं नकुलं च सप्तभिर्; जनार्दनं द्वादशभिश् च सायकैः ॥
तद् अस्य कर्मातिमनुष्यकर्मणः; समीक्ष्य हृष्टाः कुरवो ऽभ्यपूजयन् ॥
पराक्रमज्ञास् तु धनंजयस्य ते; हुतो ऽयम् अग्नाव् इति तं तु मेनिरे ॥
ततः किरीटी परवीरघाती; हताश्वम् आलोक्य नरप्रवीरम् ॥
तम् अभ्यधावद् वृषसेनम् आहवे; स सूतजस्य प्रमुखे स्थितं तदा ॥
तम् आपतन्तं नरवीरम् उग्रं; महाहवे बाणसहस्रधारिणम् ॥
अभ्यापतत् कर्णसुतो महारथो; यथैव चेन्द्रं नमुचिः पुरातने ॥
ततो ऽद्भुतेनैकशतेन पार्थं; शरैर् विद्ध्वा सूतपुत्रस्य पुत्रः ॥
ननाद नादं सुमहानुभावो; विद्ध्वेव शक्रं नमुचिः पुरा वै ॥
पुनः स पार्थं वृषसेन उग्रैर्; बाणैर् अविध्यद् भुजमूलमध्ये ॥
तथैव कृष्णं नवभिः समार्दयत्; पुनश् च पार्थं दशभिः शिताग्रैः ॥
ततः किरीटी रणमूर्ध्नि कोपात्; कृत्वा त्रिशाखां भ्रुकुटिं ललाटे ॥
मुमोच बाणान् विशिखान् महात्मा; वधाय राजन् सूतपुत्रस्य संख्ये ॥
विव्याध चैनं दशभिः पृषत्कैर्; मर्मस्व् असक्तं प्रसभं किरीटी ॥
चिच्छेद चास्येष्वसनं भुजौ च; क्षुरैश् चतुर्भिः शिर एव चोग्रैः ॥
स पार्थबाणाभिहतः पपात; रथाद् विबाहुर् विशिरा धरायाम् ॥
सुपुष्पितः पर्णधरो ऽतिकायो; वातेरितः शाल इवाद्रिशृङ्गात् ॥
तं प्रेक्ष्य बाणाभिहतं पतन्तं; रथात् सुतं सूतजः क्षिप्रकारी ॥
रथं रथेनाशु जगाम वेगात्; किरीटिनः पुत्रवधाभितप्तः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tataḥ śatānīkam avidhyad āśugais; tribhiḥ śitaiḥ karṇasuto 'rjunaṃ tribhiḥ ||
tribhiś ca bhīmaṃ nakulaṃ ca saptabhir; janārdanaṃ dvādaśabhiś ca sāyakaiḥ ||
tad asya karmātimanuṣyakarmaṇaḥ; samīkṣya hṛṣṭāḥ kuravo 'bhyapūjayan ||
parākramajñās tu dhanaṃjayasya te; huto 'yam agnāv iti taṃ tu menire ||
tataḥ kirīṭī paravīraghātī; hatāśvam ālokya narapravīram ||
tam abhyadhāvad vṛṣasenam āhave; sa sūtajasya pramukhe sthitaṃ tadā ||
tam āpatantaṃ naravīram ugraṃ; mahāhave bāṇasahasradhāriṇam ||
abhyāpatat karṇasuto mahāratho; yathaiva cendraṃ namuciḥ purātane ||
tato 'dbhutenaikaśatena pārthaṃ; śarair viddhvā sūtaputrasya putraḥ ||
nanāda nādaṃ sumahānubhāvo; viddhveva śakraṃ namuciḥ purā vai ||
punaḥ sa pārthaṃ vṛṣasena ugrair; bāṇair avidhyad bhujamūlamadhye ||
tathaiva kṛṣṇaṃ navabhiḥ samārdayat; punaś ca pārthaṃ daśabhiḥ śitāgraiḥ ||
tataḥ kirīṭī raṇamūrdhni kopāt; kṛtvā triśākhāṃ bhrukuṭiṃ lalāṭe ||
mumoca bāṇān viśikhān mahātmā; vadhāya rājan sūtaputrasya saṃkhye ||
vivyādha cainaṃ daśabhiḥ pṛṣatkair; marmasv asaktaṃ prasabhaṃ kirīṭī ||
ciccheda cāsyeṣvasanaṃ bhujau ca; kṣuraiś caturbhiḥ śira eva cograiḥ ||
sa pārthabāṇābhihataḥ papāta; rathād vibāhur viśirā dharāyām ||
supuṣpitaḥ parṇadharo 'tikāyo; vāteritaḥ śāla ivādriśṛṅgāt ||
taṃ prekṣya bāṇābhihataṃ patantaṃ; rathāt sutaṃ sūtajaḥ kṣiprakārī ||
rathaṃ rathenāśu jagāma vegāt; kirīṭinaḥ putravadhābhitaptaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
ततः शतानीकम् अविध्यत्tataḥ śatānīkam avidhyatзатем Шатаника пронзил; потом ударил Шатаника
आशुगैः त्रिभिः शितैःāśugaiḥ tribhiḥ śitaiḥбыстрыми тремя острыми; тремя быстрыми стрелами
कर्णसुतःkarṇasutaḥсын Карны; Вришасена
अर्जुनम् त्रिभिःarjunam tribhiḥАрджуну тремя; Арджуну тремя
त्रिभिः च भीमम्tribhiḥ ca bhīmamи тремя Бхиму; Бхиму тремя
नकुलम् च सप्तभिःnakulam ca saptabhiḥи Накулу семью; Накулу семью
जनार्दनम् द्वादशभिःjanārdanam dvādaśabhiḥДжанардану двенадцатью; Кришну двенадцатью
च सायकैःca sāyakaiḥи стрелами; стрелами
तत् अस्य कर्मtat asya karmaто его дело; этот его подвиг
अतिमनुष्यकर्मणःatimanuṣyakarmaṇaḥсверхчеловеческого деяния; сверхчеловеческий
समीक्ष्य हृष्टाःsamīkṣya hṛṣṭāḥувидев, обрадованные; увидев, радовались
कुरवः अभ्यपूजयन्kuravaḥ abhyapūjayanКуру прославили; Куру восхвалили
पराक्रमज्ञाः तुparākramajñāḥ tuно знающие доблесть; знавшие силу
धनंजयस्य तेdhanaṃjayasya teДхананджаи те; Арджуны
हुतः अयम् अग्नौ इतिhutaḥ ayam agnau itiброшен он в огонь, так; он принесён в огонь
तम् तु मेनिरेtam tu menireего же считали; так думали о нём
ततः किरीटीtataḥ kirīṭīтогда Киритин; после этого Арджуна
परवीरघातीparavīraghātīчужих героев губитель; убийца героев
हताश्वम् आलोक्यhatāśvam ālokyaс убитыми конями увидев; увидев обезлошаденного
नरप्रवीरम्narapravīramлучшего героя людей; героя
तम् अभ्यधावत्tam abhyadhāvatна него побежал; бросился на него
वृषसेनम् आहवेvṛṣasenam āhaveВришасену в битве; к Вришасене
सः सूतजस्य प्रमुखेsaḥ sūtajasya pramukheон перед сыном возницы; перед Карной
स्थितम् तदाsthitam tadāстоящего тогда; стоявшего
तम् आपतन्तम्tam āpatantamего налетающего; наступающего
नरवीरम् उग्रम्naravīram ugramстрашного героя людей; грозного героя
महाहवेmahāhaveв великой битве; в бою
बाणसहस्रधारिणम्bāṇasahasradhāriṇamнесущего тысячи стрел; с тысячами стрел
अभ्यापतत् कर्णसुतःabhyāpatat karṇasutaḥнавстречу бросился сын Карны; Вришасена пошёл
महारथःmahārathaḥмахаратха; великий воин
यथा एव इन्द्रम्yathā eva indramкак именно на Индру; как на Индру
नमुचिः पुरातनेnamuciḥ purātaneНамучи в древности; Намучи древний
ततः अद्भुतेन एकशतेनtataḥ adbhutena ekaśatenaзатем удивительной сотней одной; сотней чудесных
पार्थम् शरैः विद्ध्वाpārtham śaraiḥ viddhvāПартху стрелами пронзив; пронзив Арджуну
सूतपुत्रस्य पुत्रःsūtaputrasya putraḥсына возницы сын; сын Карны
ननाद नादम्nanāda nādamиздал рёв; закричал
सुमहानुभावःsumahānubhāvaḥочень великодушный; славный
विद्ध्वा इव शक्रम्viddhvā iva śakramкак пронзив Шакру; словно ранив Индру
नमुचिः पुरा वैnamuciḥ purā vaiНамучи прежде; древний Намучи
पुनः सः पार्थम्punaḥ saḥ pārthamснова он Партху; снова Арджуну
वृषसेनः उग्रैःvṛṣasenaḥ ugraiḥВришасена грозными; Вришасена суровыми
बाणैः अविध्यत्bāṇaiḥ avidhyatстрелами пронзил; поразил
भुजमूलमध्येbhujamūlamadhyeмежду основаниями рук; в плечевую область
तथा एव कृष्णम्tathā eva kṛṣṇamтак же Кришну; Кришну также
नवभिः समार्दयत्navabhiḥ samārdayatдевятью теснил; девятью поразил
पुनः च पार्थम्punaḥ ca pārthamи снова Партху; и Арджуну
दशभिः शिताग्रैःdaśabhiḥ śitāgraiḥдесятью остронаконечными; десятью острыми
ततः किरीटीtataḥ kirīṭīтогда Киритин; после этого Арджуна
रणमूर्ध्नि कोपात्raṇamūrdhni kopātна вершине боя от гнева; в гневе
कृत्वा त्रिशाखाम् भ्रुकुटिम्kṛtvā triśākhām bhrukuṭimсделав трёхветвистую складку бровей; нахмурив лоб
ललाटेlalāṭeна лбу; на лбу
मुमोच बाणान्mumoca bāṇānвыпустил стрелы; пустил стрелы
विशिखान् महात्माviśikhān mahātmāбезоперённые стрелы, великий; острые стрелы
वधाय राजन्vadhāya rājanдля убийства, царь; на смерть
सूतपुत्रस्य संख्येsūtaputrasya saṃkhyeсына возницы в бою; сына Карны
विव्याध च एनम्vivyādha ca enamи пронзил его; пронзил его
दशभिः पृषत्कैःdaśabhiḥ pṛṣatkaiḥдесятью стрелами; десятью пёстрыми
मर्मसु असक्तम्marmasu asaktamв жизненные места без промаха; точно в уязвимые места
प्रसभम् किरीटीprasabham kirīṭīсилой Киритин; мощно Арджуна
चिच्छेद च अस्यciccheda ca asyaи отсёк его; и срезал его
इष्वसनम् भुजौ चiṣvasanam bhujau caлук и две руки; лук и руки
क्षुरैः चतुर्भिःkṣuraiḥ caturbhiḥчетырьмя кшурами; четырьмя стрелами
शिरः एव च उग्रैःśiraḥ eva ca ugraiḥи голову грозными; и голову
सः पार्थबाणाभिहतःsaḥ pārthabāṇābhihataḥон стрелами Партхи поражённый; сражённый Арджуной
पपात रथात्papāta rathātупал с колесницы; пал с ратхи
विबाहुः विशिराः धरायाम्vibāhuḥ viśirāḥ dharāyāmбез рук, без головы на землю; безрукий, безглавый
सुपुष्पितः पर्णधरःsupuṣpitaḥ parṇadharaḥхорошо цветущий, листвой несущий; цветущее лиственное
अतिकायःatikāyaḥогромное; огромное
वातेरितः शालः इवvāteritaḥ śālaḥ ivaветром сдвинутый шала как; как дерево ветром
अद्रिशृङ्गात्adriśṛṅgātс вершины горы; с горного пика
तम् प्रेक्ष्य बाणाभिहतम्tam prekṣya bāṇābhihatamего увидев стрелами поражённым; увидев его
पतन्तम् रथात् सुतम्patantam rathāt sutamпадающим с колесницы сыном; сына, падающего
सूतजः क्षिप्रकारीsūtajaḥ kṣiprakārīсын возницы быстродействующий; Карна быстрый
रथम् रथेन आशुratham rathena āśuколесницу колесницей быстро; ратху ратхой
जगाम वेगात्jagāma vegātпошёл со скоростью; устремился
किरीटिनःkirīṭinaḥк Киритину; к Арджуне
पुत्रवधाभितप्तःputravadhābhitaptaḥсмертью сына измученный; жжённый гибелью сына
अनुवाद

Затем сын Карны тремя быстрыми острыми стрелами поразил Шатанику, тремя Арджуну, тремя Бхиму, семью Накулу и двенадцатью стрелами Джанардану. Увидев этот его сверхчеловеческий подвиг, Куру обрадовались и прославили его. Но те, кто знал доблесть Дхананджаи, думали о нём: «Он уже брошен в огонь». Тогда Киритин, губитель вражеских героев, увидев этого лучшего героя без коней, стоящего перед сыном возницы, бросился на Вришасену в бою. На наступающего грозного героя, несущего тысячи стрел, сын Карны, махаратха, пошёл навстречу, как в древности Намучи — на Индру. Затем славный сын Карны пронзил Партху сотней чудесных стрел и издал громкий клич, словно древний Намучи, ранивший Шакру. Снова Вришасена грозными стрелами поразил Партху в плечевую область, девятью стрелами ударил Кришну и ещё десятью остронаконечными стрелами — Партху. Тогда Киритин, в гневе нахмурив лоб на вершине боя, выпустил острые стрелы на смерть сына возницы, о царь. Он мощно пронзил его десятью стрелами точно в жизненные места, а затем четырьмя грозными кшурами отсёк ему лук, обе руки и голову. Поражённый стрелами Партхи, Вришасена упал с колесницы на землю без рук и головы, словно огромное цветущее дерево шала с листвой, сброшенное ветром с вершины горы. Увидев своего сына, поражённого стрелами и падающего с колесницы, быстрый сын возницы, жжённый гибелью сына, стремительно направил свою колесницу к колеснице Киритина».

संस्करण

7637bc8f6352 · प्रकाशित 20 जून 2026, 8:12:08 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से