महाभारत
Yudhiṣṭhira Hears of the Massacre10.10.17-25
9820 / 15823
महाभारत · 10.10.17-25
देवनागरी

रथह्रदं शरवर्षोर्मिमन्तं; रत्नाचितं वाहनराजियुक्तम् ॥
शक्त्यृष्टिमीनध्वजनागनक्रं; शरासनावर्तमहेषुफेनम् ॥
संग्रामचन्द्रोदयवेगवेलं; द्रोणार्णवं ज्यातलनेमिघोषम् ॥
ये तेरुर् उच्चावचशस्त्रनौभिस्; ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात् ॥
न हि प्रमादात् परमो ऽस्ति कश् चिद्; वधो नराणाम् इह जीवलोके ॥
प्रमत्तम् अर्था हि नरं समन्तात्; त्यजन्त्य् अनर्थाश् च समाविशन्ति ॥
ध्वजोत्तमाग्रोच्छ्रितधूमकेतुं; शरार्चिषं कोपमहासमीरम् ॥
महाधनुर्ज्यातलनेमिघोषं; तनुत्रनानाविधशस्त्रहोमम् ॥
महाचमूकक्षवराभिपन्नं; महाहवे भीष्ममहादवाग्निम् ॥
ये सेहुर् आत्तायतशस्त्रवेगं; ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात् ॥
न हि प्रमत्तेन नरेण लभ्या; विद्या तपः श्रीर् विपुलं यशो वा ॥
पश्याप्रमादेन निहत्य शत्रून्; सर्वान् महेन्द्रं सुखम् एधमानम् ॥
इन्द्रोपमान् पार्थिवपुत्रपौत्रान्; पश्याविशेषेण हतान् प्रमादात् ॥
तीर्त्वा समुद्रं वणिजः समृद्धाः; सन्नाः कुनद्याम् इव हेलमानाः ॥
अमर्षितैर् ये निहताः शयाना; निःसंशयं ते त्रिदिवं प्रपन्नाः ॥
कृष्णां नु शोचामि कथं न साध्वीं; शोकार्णवे साद्य विनङ्क्ष्यतीति ॥
भ्रातॄंश् च पुत्रांश् च हतान् निशम्य; पाञ्चालराजं पितरं च वृद्धम् ॥
ध्रुवं विसंज्ञा पतिता पृथिव्यां; सा शेष्यते शोककृशाङ्गयष्टिः ॥
तच् छोकजं दुःखम् अपारयन्ती; कथं भविष्यत्य् उचिता सुखानाम् ॥
पुत्रक्षयभ्रातृवधप्रणुन्ना; प्रदह्यमानेव हुताशनेन ॥

लिप्यंतरण (IAST)

rathahradaṃ śaravarṣormimantaṃ; ratnācitaṃ vāhanarājiyuktam ||
śaktyṛṣṭimīnadhvajanāganakraṃ; śarāsanāvartamaheṣuphenam ||
saṃgrāmacandrodayavegavelaṃ; droṇārṇavaṃ jyātalanemighoṣam ||
ye terur uccāvacaśastranaubhis; te rājaputrā nihatāḥ pramādāt ||
na hi pramādāt paramo 'sti kaś cid; vadho narāṇām iha jīvaloke ||
pramattam arthā hi naraṃ samantāt; tyajanty anarthāś ca samāviśanti ||
dhvajottamāgrocchritadhūmaketuṃ; śarārciṣaṃ kopamahāsamīram ||
mahādhanurjyātalanemighoṣaṃ; tanutranānāvidhaśastrahomam ||
mahācamūkakṣavarābhipannaṃ; mahāhave bhīṣmamahādavāgnim ||
ye sehur āttāyataśastravegaṃ; te rājaputrā nihatāḥ pramādāt ||
na hi pramattena nareṇa labhyā; vidyā tapaḥ śrīr vipulaṃ yaśo vā ||
paśyāpramādena nihatya śatrūn; sarvān mahendraṃ sukham edhamānam ||
indropamān pārthivaputrapautrān; paśyāviśeṣeṇa hatān pramādāt ||
tīrtvā samudraṃ vaṇijaḥ samṛddhāḥ; sannāḥ kunadyām iva helamānāḥ ||
amarṣitair ye nihatāḥ śayānā; niḥsaṃśayaṃ te tridivaṃ prapannāḥ ||
kṛṣṇāṃ nu śocāmi kathaṃ na sādhvīṃ; śokārṇave sādya vinaṅkṣyatīti ||
bhrātṝṃś ca putrāṃś ca hatān niśamya; pāñcālarājaṃ pitaraṃ ca vṛddham ||
dhruvaṃ visaṃjñā patitā pṛthivyāṃ; sā śeṣyate śokakṛśāṅgayaṣṭiḥ ||
tac chokajaṃ duḥkham apārayantī; kathaṃ bhaviṣyaty ucitā sukhānām ||
putrakṣayabhrātṛvadhapraṇunnā; pradahyamāneva hutāśanena ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
रथह्रदम् शरवर्षोर्मिमन्तम्rathahradam śaravarṣormimantamколесничное озеро с волнами ливней стрел; озеро битвы
रत्नाचितम् वाहनराजियुक्तम्ratnācitam vāhanarājiyuktamукрашенное драгоценностями, рядами ездовых; с рядами войск
शक्त्यृष्टिमीनध्वजनागनक्रम्śaktyṛṣṭimīnadhvajanāganakramс копьями-рыбами, знамёнами-змеями-крокодилами; с чудовищами оружия
शरासनावर्तमहेषुफेनम्śarāsanāvartamaheṣuphenamс водоворотами луков и пеной великих стрел; бурлящее стрелами
संग्रामचन्द्रोदयवेगवेलम्saṃgrāmacandrodayavegavelamс приливом восходящей луны битвы; с боевым приливом
द्रोणार्णवम् ज्यातलनेमिघोषम्droṇārṇavam jyātalanemighoṣamокеан Дроны, грохочущий тетивами и ободами; море Дроны
ये तेरुः उच्चावचशस्त्रनौभिःye teruḥ uccāvacaśastranaubhiḥкто переплыли на ладьях разного оружия; перешли через него
ते राजपुत्राः निहताः प्रमादात्te rājaputrāḥ nihatāḥ pramādātте царевичи убиты из-за беспечности; пали небрежением
न हि प्रमादात् परमःna hi pramādāt paramaḥведь выше беспечности нет; нет худшего
अस्ति कः चित् वधःasti kaḥ cit vadhaḥкакого-либо убийства; средства гибели
नराणाम् इह जीवलोकेnarāṇām iha jīvalokeдля людей здесь, в мире живых; в человеческом мире
प्रमत्तम् अर्थाः हि नरम्pramattam arthāḥ hi naramбеспечного человека ведь цели; удача человека
समन्तात् त्यजन्तिsamantāt tyajantiсо всех сторон оставляют; покидают
अनर्थाः च समाविशन्तिanarthāḥ ca samāviśantiи бедствия входят; приходят несчастья
ध्वजोत्तमाग्रोच्छ्रितधूमकेतुम्dhvajottamāgrocchritadhūmaketumс дымным знаменем на вершине лучшего стяга; огонь Бхишмы
शरार्चिषम् कोपमहासमीरम्śarārciṣam kopamahāsamīramсо стрелами-пламенем, гневом-ветром; раздуваемый гневом
महाधनुर्ज्यातलनेमिघोषम्mahādhanurjyātalanemighoṣamгрохочущий тетивами и ободами великих луков; боевой грохот
तनुत्रनानाविधशस्त्रहोमम्tanutranānāvidhaśastrahomamс доспехами и разным оружием как жертвой; жертвенный бой
महाचमूकक्षवराभिपन्नम्mahācamūkakṣavarābhipannamохвативший великий лес войска; пожирающий армию
महाहवे भीष्ममहादवाग्निम्mahāhave bhīṣmamahādavāgnimв великой битве великий пожар Бхишмы; пламя Бхишмы
ये सेहुः आत्तायतशस्त्रवेगम्ye sehuḥ āttāyataśastravegamкто выдержали натиск поднятого оружия; перенесли напор
ते राजपुत्राः निहताः प्रमादात्te rājaputrāḥ nihatāḥ pramādātте царевичи убиты из-за беспечности; пали от небрежности
न हि प्रमत्तेन नरेण लभ्याna hi pramattena nareṇa labhyāведь беспечным человеком не обретается; нельзя получить
विद्या तपः श्रीःvidyā tapaḥ śrīḥзнание, тапас, процветание; учёность и слава
विपुलम् यशः वाvipulam yaśaḥ vāили широкая слава; великая известность
पश्य अप्रमादेन निहत्य शत्रून्paśya apramādena nihatya śatrūnсмотри, бдительностью убив врагов; не беспечностью
सर्वान् महेन्द्रम् सुखम् एधमानम्sarvān mahendram sukham edhamānamвсех, Махендра счастливо процветает; Индра благоденствует
इन्द्रोपमान् पार्थिवपुत्रपौत्रान्indropamān pārthivaputrapautrānподобных Индре сыновей и внуков царей; царских детей
पश्य अविशेषेण हतान् प्रमादात्paśya aviśeṣeṇa hatān pramādātсмотри, всех без различия убитых беспечностью; убитых равно
तीर्त्वा समुद्रम् वणिजः समृद्धाःtīrtvā samudram vaṇijaḥ samṛddhāḥпереплыв море, богатые купцы; успешные торговцы
सन्नाः कुनद्याम् इव हेलमानाःsannāḥ kunadyām iva helamānāḥпогибли в плохой речке, пренебрегая; утонули в ручье
अमर्षितैः ये निहताः शयानाःamarṣitaiḥ ye nihatāḥ śayānāḥкоторые убиты нетерпящими, спящими; убиты во сне
निःसंशयम् ते त्रिदिवम् प्रपन्नाःniḥsaṃśayam te tridivam prapannāḥнесомненно, они достигли неба; ушли в рай
कृष्णाम् नु शोचामिkṛṣṇām nu śocāmiкак же не скорбеть о Кришне; о Драупади
कथम् न साध्वीम्katham na sādhvīmкак не о благой?; о праведной
शोकार्णवे साद्य विनङ्क्ष्यति इतिśokārṇave sādya vinaṅkṣyati itiв океане горя сегодня погибнет; утонет в скорби
भ्रातॄन् च पुत्रान् चbhrātṝn ca putrān caбратьев и сыновей; родичей и детей
हतान् निशम्यhatān niśamyaубитыми услышав; узнав о гибели
पाञ्चालराजम् पितरम् च वृद्धम्pāñcālarājam pitaram ca vṛddhamцаря Панчалов, старого отца; отца Друпаду
ध्रुवम् विसंज्ञा पतिताdhruvam visaṃjñā patitāнесомненно, без сознания упавшая; упадёт без чувств
पृथिव्याम् सा शेष्यतेpṛthivyām sā śeṣyateна земле она будет лежать; будет лежать
शोककृशाङ्गयष्टिःśokakṛśāṅgayaṣṭiḥс телом-тростинкой, истощённым горем; иссохшая от скорби
तत् शोकजम् दुःखम्tat śokajam duḥkhamто горем рождённое страдание; горе
अपारयन्तीapārayantīне переносящая; не выдерживая
कथम् भविष्यतिkatham bhaviṣyatiкак она будет?; что с ней будет?
उचिता सुखानाम्ucitā sukhānāmпривыкшая к счастью; достойная счастья
पुत्रक्षयभ्रातृवधputrakṣayabhrātṛvadhaгибелью сыновей и убийством братьев; смертью родных
प्रणुन्नाpraṇunnāпоражённая; сбитая
प्रदह्यमाना इव हुताशनेनpradahyamānā iva hutāśanenaсловно сжигаемая огнём; пылающая
अनुवाद

«Те царевичи, которые переплыли колесничное озеро, полное волн ливней стрел, украшенное драгоценностями и рядами ездовых, где копья и ришти были рыбами, знамёна — змеями и крокодилами, луки — водоворотами, а великие стрелы — пеной; те, кто на ладьях разного оружия переплыли океан Дроны, грохочущий тетивами и ободами, с приливом восходящей луны битвы, — они убиты из-за беспечности. В этом мире живых для людей нет убийцы страшнее беспечности: беспечного человека со всех сторон оставляют цели, и бедствия входят в него. Те царевичи, которые в великой битве выдержали великий лесной пожар Бхишмы, с дымным знаменем на вершине лучшего стяга, со стрелами-пламенем, раздуваемый великим ветром гнева, грохочущий тетивами и ободами великих луков, с доспехами и разным оружием как жертвенным подношением, пожирающий великий лес войска, — они убиты из-за беспечности. Беспечный человек не обретает ни знания, ни тапаса, ни процветания, ни широкой славы. Смотри: Индра, убив всех врагов бдительностью, счастливо процветает. Смотри на сыновей и внуков царей, подобных Индре, всех без различия убитых из-за беспечности: словно богатые купцы, переплыв море, из пренебрежения погибли в плохой речке. Те, кто убит во сне людьми, не стерпевшими обиды, несомненно достигли неба. Как же мне не скорбеть о благой Кришне? Узнав, что убиты её братья, сыновья и старый отец, царь Панчалов, она сегодня погибнет в океане горя. Несомненно, лишившись сознания, она упадёт на землю и будет лежать, её тело, как тростинка, иссохнет от скорби. Как будет она, привыкшая к счастью, не перенося страдание, рождённое горем, поражённая гибелью сыновей и братьев, словно сжигаемая огнём?»

संस्करण

e34697baf52b · प्रकाशित 20 जून 2026, 12:33:10 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से