महाभारत
Gāndhārī Laments Bhūriśravas and Śakuni11.24.1-10
9945 / 15823
महाभारत · 11.24.1-10
देवनागरी

गान्धार्य् उवाच
सोमदत्तसुतं पश्य युयुधानेन पातितम् ॥
वितुद्यमानं विहगैर् बहुभिर् माधवान्तिके ॥
पुत्रशोकाभिसंतप्तः सोमदत्तो जनार्दन ॥
युयुधानं महेष्वासं गर्हयन्न् इव दृश्यते ॥
असौ तु भूरिश्रवसो माता शोकपरिप्लुता ॥
आश्वासयति भर्तारं सोमदत्तम् अनिन्दिता ॥
दिष्ट्या नेदं महाराज दारुणं भरतक्षयम् ॥
कुरुसंक्रन्दनं घोरं युगान्तम् अनुपश्यसि ॥
दिष्ट्या यूपध्वजं वीरं पुत्रं भूरिसहस्रदम् ॥
अनेकक्रतुयज्वानं निहतं नाद्य पश्यसि ॥
दिष्ट्या स्नुषाणाम् आक्रन्दे घोरं विलपितं बहु ॥
न शृणोषि महाराज सारसीनाम् इवार्णवे ॥
एकवस्त्रानुसंवीताः प्रकीर्णासितमूर्धजाः ॥
स्नुषास् ते परिधावन्ति हतापत्या हतेश्वराः ॥
श्वापदैर् भक्ष्यमाणं त्वम् अहो दिष्ट्या न पश्यसि ॥
छिन्नबाहुं नरव्याघ्रम् अर्जुनेन निपातितम् ॥
शलं विनिहतं संख्ये भूरिश्रवसम् एव च ॥
स्नुषाश् च विधवाः सर्वा दिष्ट्या नाद्येह पश्यसि ॥
दिष्ट्या तत् काञ्चनं छत्रं यूपकेतोर् महात्मनः ॥
विनिकीर्णं रथोपस्थे सौमदत्तेर् न पश्यसि ॥

लिप्यंतरण (IAST)

gāndhāry uvāca
somadattasutaṃ paśya yuyudhānena pātitam ||
vitudyamānaṃ vihagair bahubhir mādhavāntike ||
putraśokābhisaṃtaptaḥ somadatto janārdana ||
yuyudhānaṃ maheṣvāsaṃ garhayann iva dṛśyate ||
asau tu bhūriśravaso mātā śokapariplutā ||
āśvāsayati bhartāraṃ somadattam aninditā ||
diṣṭyā nedaṃ mahārāja dāruṇaṃ bharatakṣayam ||
kurusaṃkrandanaṃ ghoraṃ yugāntam anupaśyasi ||
diṣṭyā yūpadhvajaṃ vīraṃ putraṃ bhūrisahasradam ||
anekakratuyajvānaṃ nihataṃ nādya paśyasi ||
diṣṭyā snuṣāṇām ākrande ghoraṃ vilapitaṃ bahu ||
na śṛṇoṣi mahārāja sārasīnām ivārṇave ||
ekavastrānusaṃvītāḥ prakīrṇāsitamūrdhajāḥ ||
snuṣās te paridhāvanti hatāpatyā hateśvarāḥ ||
śvāpadair bhakṣyamāṇaṃ tvam aho diṣṭyā na paśyasi ||
chinnabāhuṃ naravyāghram arjunena nipātitam ||
śalaṃ vinihataṃ saṃkhye bhūriśravasam eva ca ||
snuṣāś ca vidhavāḥ sarvā diṣṭyā nādyeha paśyasi ||
diṣṭyā tat kāñcanaṃ chatraṃ yūpaketor mahātmanaḥ ||
vinikīrṇaṃ rathopasthe saumadatter na paśyasi ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
गान्धारी उवाचgāndhārī uvācaГандхари сказала; Гандхари произнесла
सोमदत्त सुतम् पश्यsomadatta sutam paśyaпосмотри на сына Сомадатты; взгляни на Бхуришраваса
युयुधानेन पातितम्yuyudhānena pātitamЮюдханой поверженного; сражённого Сатьяки
वितुद्यमानम् विहगैःvitudyamānam vihagaiḥтерзаемого птицами; клюемого пернатыми
बहुभिः माधव अन्तिकेbahubhiḥ mādhava antikeмногими, Мадхава, рядом; многими возле нас
पुत्र शोक अभिसंतप्तःputra śoka abhisaṃtaptaḥскорбью о сыне опалённый; сожжённый горем
सोमदत्तः जनार्दनsomadattaḥ janārdanaСомадатта, Джанардана; отец героя
युयुधानम् महेष्वासम्yuyudhānam maheṣvāsamЮюдхану великого лучника; Сатьяки
गर्हयन् इव दृश्यतेgarhayan iva dṛśyateсловно порицающим видится; кажется обвиняющим
असौ तु भूरिश्रवसःasau tu bhūriśravasaḥвон же Бхуришраваса; того Бхуришраваса
माता शोक परिप्लुताmātā śoka pariplutāмать скорбью затопленная; погружённая в горе
आश्वासयति भर्तारम्āśvāsayati bhartāramутешает мужа; ободряет супруга
सोमदत्तम् अनिन्दिताsomadattam aninditāСомадатту, безупречная; безупречная жена
दिष्ट्या न इदम् महाराजdiṣṭyā na idam mahārājaк счастью, этого, великий царь; счастье, что не видишь
दारुणम् भरत क्षयम्dāruṇam bharata kṣayamстрашной гибели Бхаратов; ужасного истребления
कुरु संक्रन्दनम् घोरम्kuru saṃkrandanam ghoramстрашного плача Куру; ужасного вопля рода
युग अन्तम् अनुपश्यसिyuga antam anupaśyasiконца века не видишь; как конец мира
दिष्ट्या यूप ध्वजम् वीरम्diṣṭyā yūpa dhvajam vīramк счастью, Юпадхваджу героя; Бхуришраваса
पुत्रम् भूरि सहस्र दम्putram bhūri sahasra damсына, дававшего многие тысячи; щедрого сына
अनेक क्रतु यज्वानम्aneka kratu yajvānamмного жертв совершившего; жертвователя
निहतम् न अद्य पश्यसिnihatam na adya paśyasiубитым сегодня не видишь; не созерцаешь павшим
दिष्ट्या स्नुषाणाम् आक्रन्देdiṣṭyā snuṣāṇām ākrandeк счастью, в крике невесток; в вопле снох
घोरम् विलपितम् बहुghoram vilapitam bahuстрашного многого плача; множества причитаний
न शृणोषि महाराजna śṛṇoṣi mahārājaне слышишь, великий царь; ты не слышишь
सारसीनाम् इव अर्णवेsārasīnām iva arṇaveкак журавлиц в море; словно птиц над водами
एक वस्त्र अनुसंवीताःeka vastra anusaṃvītāḥодной одеждой обёрнутые; в одном платье
प्रकीर्ण असित मूर्धजाःprakīrṇa asita mūrdhajāḥс распущенными чёрными волосами; черноволосые растрёпанные
स्नुषाः ते परिधावन्तिsnuṣāḥ te paridhāvantiневестки твои бегают вокруг; твои снохи мечутся
हत अपत्याः हत ईश्वराःhata apatyāḥ hata īśvarāḥс убитыми детьми и мужьями; потеряв детей и владык
श्वापदैः भक्ष्यमाणम् त्वम्śvāpadaiḥ bhakṣyamāṇam tvamзверями пожираемого ты; как его едят
अहो दिष्ट्या न पश्यसिaho diṣṭyā na paśyasiувы, к счастью, не видишь; счастье, что не видишь
छिन्न बाहुम् नर व्याघ्रम्chinna bāhum nara vyāghramс отсечённой рукой тигра среди людей; безрукого героя
अर्जुनेन निपातितम्arjunena nipātitamАрджуной поверженного; сражённого Арджуной
शलम् विनिहतम् संख्येśalam vinihatam saṃkhyeШалу убитого в битве; павшего Шалу
भूरिश्रवसम् एव चbhūriśravasam eva caи Бхуришраваса также; обоих сыновей
स्नुषाः च विधवाः सर्वाःsnuṣāḥ ca vidhavāḥ sarvāḥи всех невесток вдов; овдовевших снох
दिष्ट्या न अद्य इह पश्यसिdiṣṭyā na adya iha paśyasiк счастью, сегодня здесь не видишь; не созерцаешь
दिष्ट्या तत् काञ्चनम् छत्रम्diṣṭyā tat kāñcanam chatramк счастью, тот золотой зонт; златой царский зонт
यूपकेतोः महात्मनःyūpaketoḥ mahātmanaḥЮпакету великодушного; Бхуришраваса
विनिकीर्णम् रथ उपस्थेvinikīrṇam ratha upastheразбросанный на сиденье колесницы; упавший в колеснице
सौमदत्तेः न पश्यसिsaumadatteḥ na paśyasiСаумадатты не видишь; сына Сомадатты
अनुवाद

Гандхари сказала: «Посмотри, Мадхава, на сына Сомадатты, поверженного Ююдханой: множество птиц терзает его рядом с нами. Сам Сомадатта, сожжённый скорбью о сыне, о Джанардана, кажется, порицает великого лучника Ююдхану. А безупречная мать Бхуришраваса, погружённая в горе, утешает своего мужа Сомадатту: “К счастью, великий царь, ты не видишь этой страшной гибели Бхаратов, этого ужасного плача Куру, подобного концу века. К счастью, ты сегодня не видишь убитым своего сына Юпадхваджу, героя, дарившего многие тысячи и совершившего много жертв. К счастью, великий царь, ты не слышишь страшных и многочисленных причитаний невесток, похожих на крики журавлиц в море. Твои невестки, в одной одежде, с распущенными чёрными волосами, мечутся вокруг, потеряв детей и мужей. Увы, к счастью, ты не видишь, как звери пожирают тигра среди людей с отсечённой рукой, поверженного Арджуной. К счастью, ты не видишь сегодня здесь убитого в бою Шалу, Бхуришраваса и всех овдовевших невесток. К счастью, ты не видишь золотой зонт великодушного Юпакету, сына Сомадатты, разбросанный на сиденье колесницы”».

संस्करण

3b9f488d49c0 · प्रकाशित 20 जून 2026, 2:21:59 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से