महाभारत
Gāndhārī Laments Śalya, Bhīṣma, and Droṇa11.23.34-42
9944 / 15823
महाभारत · 11.23.34-42
देवनागरी

द्रोणं द्रुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन ॥
कृपी कृपणम् अन्वास्ते दुःखोपहतचेतना ॥
तां पश्य रुदतीम् आर्तां मुक्तकेशीम् अधोमुखीम् ॥
हतं पतिम् उपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ॥
बाणैर् भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव ॥
उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी ॥
प्रेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणम् आतुरा ॥
हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी ॥
अग्नीन् आहृत्य विधिवच् चितां प्रज्वाल्य सर्वशः ॥
द्रोणम् आधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः ॥
किरन्ति च चिताम् एते जटिला ब्रह्मचारिणः ॥
धनुर्भिः शक्तिभिश् चैव रथनीडैश् च माधव ॥
शस्त्रैश् च विविधैर् अन्यैर् धक्ष्यन्ते भूरितेजसम् ॥
त एते द्रोणम् आधाय शंसन्ति च रुदन्ति च ॥
सामभिस् त्रिभिर् अन्तःस्थैर् अनुशंसन्ति चापरे ॥
अग्नाव् अग्निम् इवाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने ॥
गच्छन्त्य् अभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः ॥
अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तदा ॥

लिप्यंतरण (IAST)

droṇaṃ drupadaputreṇa nihataṃ madhusūdana ||
kṛpī kṛpaṇam anvāste duḥkhopahatacetanā ||
tāṃ paśya rudatīm ārtāṃ muktakeśīm adhomukhīm ||
hataṃ patim upāsantīṃ droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam ||
bāṇair bhinnatanutrāṇaṃ dhṛṣṭadyumnena keśava ||
upāste vai mṛdhe droṇaṃ jaṭilā brahmacāriṇī ||
pretakṛtye ca yatate kṛpī kṛpaṇam āturā ||
hatasya samare bhartuḥ sukumārī yaśasvinī ||
agnīn āhṛtya vidhivac citāṃ prajvālya sarvaśaḥ ||
droṇam ādhāya gāyanti trīṇi sāmāni sāmagāḥ ||
kiranti ca citām ete jaṭilā brahmacāriṇaḥ ||
dhanurbhiḥ śaktibhiś caiva rathanīḍaiś ca mādhava ||
śastraiś ca vividhair anyair dhakṣyante bhūritejasam ||
ta ete droṇam ādhāya śaṃsanti ca rudanti ca ||
sāmabhis tribhir antaḥsthair anuśaṃsanti cāpare ||
agnāv agnim ivādhāya droṇaṃ hutvā hutāśane ||
gacchanty abhimukhā gaṅgāṃ droṇaśiṣyā dvijātayaḥ ||
apasavyāṃ citiṃ kṛtvā puraskṛtya kṛpīṃ tadā ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
द्रोणम् द्रुपद पुत्रेणdroṇam drupada putreṇaДрону сыном Друпады; Дриштадьюмной
निहतम् मधुसूदनnihatam madhusūdanaубитого, Мадхусудана; сражённого
कृपी कृपणम् अन्वास्तेkṛpī kṛpaṇam anvāsteКрипи жалобно сидит возле; несчастная Крипи
दुःख उपहत चेतनाduḥkha upahata cetanāс сознанием, поражённым горем; разбитая скорбью
ताम् पश्य रुदतीम् आर्ताम्tām paśya rudatīm ārtāmна неё посмотри, плачущую, страдающую; взгляни на неё
मुक्त केशीम् अधो मुखीम्mukta keśīm adho mukhīmс распущенными волосами, лицом вниз; поникшую
हतम् पतिम् उपासन्तीम्hatam patim upāsantīmубитого мужа почитающую; сидящую у мужа
द्रोणम् शस्त्रभृताम् वरम्droṇam śastrabhṛtām varamДрону, лучшего оруженосцев; лучшего воина
बाणैः भिन्न तनुत्राणम्bāṇaiḥ bhinna tanutrāṇamстрелами пробитый панцирь; с рассечённой бронёй
धृष्टद्युम्नेन केशवdhṛṣṭadyumnena keśavaДхриштадьюмной, Кешава; сыном Друпады
उपास्ते वै मृधे द्रोणम्upāste vai mṛdhe droṇamсидит возле Дроны в битве; у тела Дроны
जटिला ब्रह्मचारिणीjaṭilā brahmacāriṇīс космами, целомудренная; аскетическая жена
प्रेत कृत्ये च यततेpreta kṛtye ca yatateи о погребальном деле заботится; готовит обряд
कृपी कृपणम् आतुराkṛpī kṛpaṇam āturāКрипи жалобно, страдающая; бедная Крипи
हतस्य समरे भर्तुःhatasya samare bhartuḥубитого в бою мужа; павшего супруга
सुकुमारी यशस्विनीsukumārī yaśasvinīнежная и славная; благородная женщина
अग्नीन् आहृत्य विधिवत्agnīn āhṛtya vidhivatогни принеся по правилу; доставив огонь
चिताम् प्रज्वाल्य सर्वशःcitām prajvālya sarvaśaḥкостёр полностью зажегши; разведя погребальный костёр
द्रोणम् आधायdroṇam ādhāyaДрону положив; уложив Дрону
गायन्ति त्रीणि सामानिgāyanti trīṇi sāmāniпоют три самана; исполняют три песнопения
सामगाःsāmagāḥпевцы Самаведы; знатоки саманов
किरन्ति च चिताम् एतेkiranti ca citām eteи покрывают костёр эти; обсыпают погребальное ложе
जटिला ब्रह्मचारिणःjaṭilā brahmacāriṇaḥаскеты с космами, брахмачарины; отрешённые ученики
धनुर्भिः शक्तिभिः च एवdhanurbhiḥ śaktibhiḥ ca evaлуками и копьями также; оружием
रथ नीडैः च माधवratha nīḍaiḥ ca mādhavaи кузовами колесниц, Мадхава; обломками колесниц
शस्त्रैः च विविधैः अन्यैःśastraiḥ ca vividhaiḥ anyaiḥи разными другими оружиями; прочим оружием
धक्ष्यन्ते भूरि तेजसम्dhakṣyante bhūri tejasamсожгут многосияющего; предадут огню героя
ते एते द्रोणम् आधायte ete droṇam ādhāyaони эти, уложив Дрону; положив Дрону
शंसन्ति च रुदन्ति चśaṃsanti ca rudanti caвозглашают и плачут; восхваляют и рыдают
सामभिः त्रिभिः अन्तःस्थैःsāmabhiḥ tribhiḥ antaḥsthaiḥтремя внутренними саманами; тремя песнопениями
अनुशंसन्ति च अपरेanuśaṃsanti ca apareи другие восхваляют; иные поминают
अग्नौ अग्निम् इव आधायagnau agnim iva ādhāyaв огонь как огонь положив; огонь в огонь
द्रोणम् हुत्वा हुताशनेdroṇam hutvā hutāśaneДрону принесши в жертвенный огонь; сожгли в пламени
गच्छन्ति अभिमुखाः गङ्गाम्gacchanti abhimukhāḥ gaṅgāmидут лицом к Ганге; направляются к Ганге
द्रोण शिष्याः द्विजातयःdroṇa śiṣyāḥ dvijātayaḥученики Дроны, дваждырождённые; брахманы-ученики
अपसव्याम् चितिम् कृत्वाapasavyām citim kṛtvāобойдя костёр против солнца; сделав погребальный обход
पुरस्कृत्य कृपीम् तदाpuraskṛtya kṛpīm tadāпоставив впереди Крипи тогда; ведя Крипи
अनुवाद

«О Мадхусудана, Крипи, с сознанием, разбитым горем, жалобно сидит возле Дроны, убитого сыном Друпады. Посмотри на неё: она плачет, страдает, волосы её распущены, лицо опущено; она сидит у убитого мужа, Дроны, лучшего из носящих оружие. Эта целомудренная женщина с космами сидит в битве возле Дроны, чей панцирь был пробит стрелами Дхриштадьюмны, о Кешава. Нежная и славная Крипи, страдая, заботится о погребальном обряде мужа, убитого в бою. Принеся огни по правилу и полностью зажёгши костёр, знатоки Самаведы кладут на него Дрону и поют три самана. Эти аскеты-брахмачарины с космами покрывают костёр луками, копьями, кузовами колесниц и разным другим оружием, о Мадхава, чтобы сжечь многосияющего героя. Уложив Дрону, они возглашают и плачут; другие поминают его тремя внутренними саманами. Положив Дрону в огонь, как огонь в огонь, и предав его жертвенному пламени, дваждырождённые ученики Дроны идут к Ганге, обойдя костёр против солнца и ведя впереди Крипи».

संस्करण

4cd816f59f9d · प्रकाशित 20 जून 2026, 2:19:39 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से