महाभारत
Yudhishthira Describes the Renunciant Path12.9.12-19
10001 / 15823
महाभारत · 12.9.12-19
देवनागरी

अथ वैको ऽहम् एकाहम् एकैकस्मिन् वनस्पतौ ॥
चरन् भैक्ष्यं मुनिर् मुण्डः क्षपयिष्ये कलेवरम् ॥
पांसुभिः समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः ॥
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ॥
न शोचन् न प्रहृष्यंश् च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥
निराशीर् निर्ममो भूत्वा निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ॥
आत्मारामः प्रसन्नात्मा जडान्धबधिराकृतिः ॥
अकुर्वाणः परैः कां चित् संविदं जातु केन चित् ॥
जङ्गमाजङ्गमान् सर्वान् नविहिंसंश् चतुर्विधान् ॥
प्रजाः सर्वाः स्वधर्मस्थाः समः प्राणभृतः प्रति ॥
न चाप्य् अवहसन् कं चिन् न कुर्वन् भ्रुकुटीं क्व चित् ॥
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वेन्द्रियसुसंयतः ॥
अपृच्छन् कस्य चिन् मार्गं व्रजन् येनैव केन चित् ॥
न देशं न दिशं कां चिद् गन्तुम् इच्छन् विशेषतः ॥
गमने निरपेक्षश् च पश्चाद् अनवलोकयन् ॥
ऋजुः प्रणिहितो गच्छंस् त्रसस्थावरवर्जकः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

atha vaiko 'ham ekāham ekaikasmin vanaspatau ||
caran bhaikṣyaṃ munir muṇḍaḥ kṣapayiṣye kalevaram ||
pāṃsubhiḥ samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ ||
vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ ||
na śocan na prahṛṣyaṃś ca tulyanindātmasaṃstutiḥ ||
nirāśīr nirmamo bhūtvā nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ ||
ātmārāmaḥ prasannātmā jaḍāndhabadhirākṛtiḥ ||
akurvāṇaḥ paraiḥ kāṃ cit saṃvidaṃ jātu kena cit ||
jaṅgamājaṅgamān sarvān navihiṃsaṃś caturvidhān ||
prajāḥ sarvāḥ svadharmasthāḥ samaḥ prāṇabhṛtaḥ prati ||
na cāpy avahasan kaṃ cin na kurvan bhrukuṭīṃ kva cit ||
prasannavadano nityaṃ sarvendriyasusaṃyataḥ ||
apṛcchan kasya cin mārgaṃ vrajan yenaiva kena cit ||
na deśaṃ na diśaṃ kāṃ cid gantum icchan viśeṣataḥ ||
gamane nirapekṣaś ca paścād anavalokayan ||
ṛjuḥ praṇihito gacchaṃs trasasthāvaravarjakaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अथ वा एकः अहम्atha vā ekaḥ ahamили же один я; в одиночку
एक अहम् एक एकस्मिन् वनस्पतौeka aham eka ekasmin vanaspatauодин день у каждого дерева; по одному дереву
चरन् भैक्ष्यम् मुनिः मुण्डःcaran bhaikṣyam muniḥ muṇḍaḥходя за милостыней, муни, бритый; нищенствующий аскет
क्षपयिष्ये कलेवरम्kṣapayiṣye kalevaramистощу тело; изношу плоть
पांसुभिः समवच्छन्नःpāṃsubhiḥ samavacchannaḥпылью покрытый; осыпанный прахом
शून्य आगार प्रतिश्रयःśūnya āgāra pratiśrayaḥпустое жилище как прибежище; ночующий в пустом доме
वृक्ष मूल निकेतः वाvṛkṣa mūla niketaḥ vāили имеющий жилище у корня дерева; под деревом
त्यक्त सर्व प्रिय अप्रियःtyakta sarva priya apriyaḥоставивший всё приятное и неприятное; без предпочтений
न शोचन् न प्रहृष्यन् चna śocan na prahṛṣyan caне скорбя и не радуясь; без печали и восторга
तुल्य निन्दा आत्म संस्तुतिःtulya nindā ātma saṃstutiḥравный к порицанию и самовосхвалению; к хуле и похвале
निराशीः निर्ममः भूत्वाnirāśīḥ nirmamaḥ bhūtvāстав без ожиданий и без моего; без надежды
निर्द्वंद्वः निष्परिग्रहःnirdvaṃdvaḥ niṣparigrahaḥсвободный от двойственностей, без владения; без собственности
आत्म आरामः प्रसन्न आत्माātma ārāmaḥ prasanna ātmāрадующийся в себе, ясный душой; довольный собой
जड अन्ध बधिर आकृतिःjaḍa andha badhira ākṛtiḥс видом тупого, слепого и глухого; не реагирующий
अकुर्वाणः परैः कां चित्akurvāṇaḥ paraiḥ kāṃ citне делая с другими никакую; не вступая
संविदम् जातु केन चित्saṃvidam jātu kena citбеседу когда-либо с кем-либо; в разговор
जङ्गम अजङ्गमान् सर्वान्jaṅgama ajaṅgamān sarvānдвижущихся и неподвижных всех; все существа
न विहिंसन् चतुर् विधान्na vihiṃsan catur vidhānне вредя четырёх видов; четырёх родов
प्रजाः सर्वाः स्व धर्म स्थाःprajāḥ sarvāḥ sva dharma sthāḥвсе существа, стоящие в своей дхарме; каждую жизнь
समः प्राण भृतः प्रतिsamaḥ prāṇa bhṛtaḥ pratiравный к носителям жизни; одинаковый ко всем
न च अपि अवहसन्na ca api avahasanи также не смеясь; не насмехаясь
कं चित्kaṃ citнад кем-либо; ни над кем
न कुर्वन् भ्रुकुटीम् क्व चित्na kurvan bhrukuṭīm kva citне делая хмурой брови нигде; не хмурясь
प्रसन्न वदनः नित्यम्prasanna vadanaḥ nityamс ясным лицом всегда; светлоликий
सर्व इन्द्रिय सु संयतःsarva indriya su saṃyataḥвсе чувства хорошо обуздавший; сдержанный
अपृच्छन् कस्य चित् मार्गम्apṛcchan kasya cit mārgamне спрашивая чьего-либо пути; не расспрашивая
व्रजन् येन एव केन चित्vrajan yena eva kena citидя каким бы то ни было; любой дорогой
न देशम् न दिशम्na deśam na diśamни место, ни сторону; без выбора направления
कां चित्kāṃ citкакую-либо; никакую
गन्तुम् इच्छन् विशेषतःgantum icchan viśeṣataḥидти желая особо; выбирая специально
गमने निरपेक्षः चgamane nirapekṣaḥ caи без ожидания в движении; равнодушный к пути
पश्चात् अनवलोकयन्paścāt anavalokayanназад не оглядываясь; не смотря назад
ऋजुः प्रणिहितः गच्छन्ṛjuḥ praṇihitaḥ gacchanпрямой, сосредоточенный, идущий; собранно шагающий
त्रस स्थावर वर्जकःtrasa sthāvara varjakaḥизбегающий движущихся и неподвижных; не вредящий существам
अनुवाद

Или же я один, проводя по одному дню у каждого дерева, как бритоголовый муни, буду ходить за милостыней и так истощу тело. Покрытый пылью, находя прибежище в пустом жилище или живя у корня дерева, я оставлю всё приятное и неприятное. Не скорбя и не радуясь, одинаковый к порицанию и самовосхвалению, став без ожиданий и чувства “моё”, свободный от двойственности и владения, я буду радоваться в себе, с ясной душой и видом тупого, слепого и глухого, никогда ни с кем не вступая в разговор. Не вредя всем движущимся и неподвижным существам четырёх видов, одинаковый ко всем носителям жизни, стоящим в своей дхарме, я не буду ни над кем смеяться и нигде не нахмурю бровь. С ясным лицом, хорошо обуздав все чувства, не спрашивая ни у кого дороги, я пойду каким бы то ни было путём, не выбирая особого места или направления. В движении без ожиданий, не оглядываясь назад, прямой и сосредоточенный, я буду идти, избегая вреда движущимся и неподвижным».

संस्करण

d8ccbe66dd08 · प्रकाशित 20 जून 2026, 3:08:40 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से