महाभारत
Yudhishthira Honors Dhritarashtra and Assigns Duties12.41.8-18
10145 / 15823
महाभारत · 12.41.8-18
देवनागरी

अनुगम्य च राजानं यथेष्टं गम्यताम् इति ॥
पौरजानपदान् सर्वान् विसृज्य कुरुनन्दनः ॥
यौवराज्येन कौरव्यो भीमसेनम् अयोजयत् ॥
मन्त्रे च निश्चये चैव षाड्गुण्यस्य च चिन्तने ॥
विदुरं बुद्धिसंपन्नं प्रीतिमान् वै समादिशत् ॥
कृताकृतपरिज्ञाने तथायव्ययचिन्तने ॥
संजयं योजयाम् आस ऋद्धम् ऋद्धैर् गुणैर् युतम् ॥
बलस्य परिमाणे च भक्तवेतनयोस् तथा ॥
नकुलं व्यादिशद् राजा कर्मिणाम् अन्ववेक्षणे ॥
परचक्रोपरोधे च दृप्तानां चावमर्दने ॥
युधिष्ठिरो महाराजः फल्गुनं व्यादिदेश ह ॥
द्विजानां वेदकार्येषु कार्येष्व् अन्येषु चैव हि ॥
धौम्यं पुरोधसां श्रेष्ठं व्यादिदेश परंतपः ॥
सहदेवं समीपस्थं नित्यम् एव समादिशत् ॥
तेन गोप्यो हि नृपतिः सर्वावस्थो विशां पते ॥
यान् यान् अमन्यद् योग्यांश् च येषु येष्व् इह कर्मसु ॥
तांस् तांस् तेष्व् एव युयुजे प्रीयमाणो महीपतिः ॥
विदुरं संजयं चैव युयुत्सुं च महामतिम् ॥
अब्रवीत् परवीरघ्नो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ॥
उत्थायोत्थाय यत् कार्यम् अस्य राज्ञः पितुर् मम ॥
सर्वं भवद्भिः कर्तव्यम् अप्रमत्तैर् यथातथम् ॥
पौरजानपदानां च यानि कार्याणि नित्यशः ॥
राजानं समनुज्ञाप्य तानि कार्याणि धर्मतः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

anugamya ca rājānaṃ yatheṣṭaṃ gamyatām iti ||
paurajānapadān sarvān visṛjya kurunandanaḥ ||
yauvarājyena kauravyo bhīmasenam ayojayat ||
mantre ca niścaye caiva ṣāḍguṇyasya ca cintane ||
viduraṃ buddhisaṃpannaṃ prītimān vai samādiśat ||
kṛtākṛtaparijñāne tathāyavyayacintane ||
saṃjayaṃ yojayām āsa ṛddham ṛddhair guṇair yutam ||
balasya parimāṇe ca bhaktavetanayos tathā ||
nakulaṃ vyādiśad rājā karmiṇām anvavekṣaṇe ||
paracakroparodhe ca dṛptānāṃ cāvamardane ||
yudhiṣṭhiro mahārājaḥ phalgunaṃ vyādideśa ha ||
dvijānāṃ vedakāryeṣu kāryeṣv anyeṣu caiva hi ||
dhaumyaṃ purodhasāṃ śreṣṭhaṃ vyādideśa paraṃtapaḥ ||
sahadevaṃ samīpasthaṃ nityam eva samādiśat ||
tena gopyo hi nṛpatiḥ sarvāvastho viśāṃ pate ||
yān yān amanyad yogyāṃś ca yeṣu yeṣv iha karmasu ||
tāṃs tāṃs teṣv eva yuyuje prīyamāṇo mahīpatiḥ ||
viduraṃ saṃjayaṃ caiva yuyutsuṃ ca mahāmatim ||
abravīt paravīraghno dharmātmā dharmavatsalaḥ ||
utthāyotthāya yat kāryam asya rājñaḥ pitur mama ||
sarvaṃ bhavadbhiḥ kartavyam apramattair yathātatham ||
paurajānapadānāṃ ca yāni kāryāṇi nityaśaḥ ||
rājānaṃ samanujñāpya tāni kāryāṇi dharmataḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अनुगम्य च राजानम्anugamya ca rājānamпроводив царя; последовав за владыкой
यथा इष्टम् गम्यताम् इतिyathā iṣṭam gamyatām itiпусть идут как желают; можно расходиться
पौर जानपदान् सर्वान्paura jānapadān sarvānвсех горожан и жителей страны; городских и сельских
विसृज्य कुरु नन्दनःvisṛjya kuru nandanaḥотпустив, радость Куру; Курунандана
यौवराज्येन कौरव्यःyauvarājyena kauravyaḥв должность наследника Каурава; в ювараджу
भीमसेनम् अयोजयत्bhīmasenam ayojayatБхимасену назначил; поставил Бхиму
मन्त्रे च निश्चये च एवmantre ca niścaye ca evaв совете и решении также; в тайной политике
षाड्गुण्यस्य च चिन्तनेṣāḍguṇyasya ca cintaneи размышлении о шести мерах; о шести методах политики
विदुरम् बुद्धि संपन्नम्viduram buddhi saṃpannamВидуру, наделённого разумом; мудрого Видуру
प्रीतिमान् वै समादिशत्prītimān vai samādiśatс любовью поручил; назначил с доверием
कृत अकृत परिज्ञानेkṛta akṛta parijñāneв знании сделанного и несделанного; в контроле исполнения
तथा आय व्यय चिन्तनेtathā āya vyaya cintaneтакже в учёте доходов и расходов; в финансовом рассмотрении
संजयम् योजयाम् आसsaṃjayam yojayām āsaСанджаю поставил; назначил Санджаю
ऋद्धम् ऋद्धैः गुणैः युतम्ṛddham ṛddhaiḥ guṇaiḥ yutamбогатого богатыми качествами; наделённого достоинствами
बलस्य परिमाणे चbalasya parimāṇe caи в измерении войска; в оценке сил
भक्त वेतनयोः तथाbhakta vetanayoḥ tathāи довольствия и жалованья; пищи и оплаты
नकुलम् व्यादिशत् राजाnakulam vyādiśat rājāНакулу назначил царь; поручил Накуле
कर्मिणाम् अन्ववेक्षणेkarmiṇām anvavekṣaṇeв надзоре за работниками; за служащими
पर चक्र उपरोधे चpara cakra uparodhe caи в отражении чужого войска; при сдерживании врагов
दृप्तानाम् च अवमर्दनेdṛptānām ca avamardaneи подавлении гордых; смирении дерзких
युधिष्ठिरः महा राजःyudhiṣṭhiraḥ mahā rājaḥЮдхиштхира, великий царь; праведный владыка
फल्गुनम् व्यादिदेश हphalgunam vyādideśa haПхалгуну назначил; поручил Арджуне
द्विजानाम् वेद कार्येषुdvijānām veda kāryeṣuв ведийских делах дваждырождённых; для брахманских обрядов
कार्येषु अन्येषु च एव हिkāryeṣu anyeṣu ca eva hiи в других делах также; и прочих обязанностях
धौम्यम् पुरोधसाम् श्रेष्ठम्dhaumyam purodhasām śreṣṭhamДхаумью, лучшего пурохит; лучшего жреца
व्यादिदेश परंतपःvyādideśa paraṃtapaḥназначил губитель врагов; поставил
सहदेवम् समीपस्थम्sahadevam samīpasthamСахадеву, стоящего рядом; близкого к себе
नित्यम् एव समादिशत्nityam eva samādiśatпостоянно назначил; всегда держал при себе
तेन गोप्यः हि नृपतिःtena gopyaḥ hi nṛpatiḥим должен быть охраняем царь; он должен беречь владыку
सर्व अवस्थः विशाम् पतेsarva avasthaḥ viśām pateво всяком состоянии, владыка людей; при любых обстоятельствах
यान् यान् अमन्यत् योग्यान् चyān yān amanyat yogyān caкого кого считал подходящим; всех достойных
येषु येषु इह कर्मसुyeṣu yeṣu iha karmasuв тех или иных делах здесь; для разных обязанностей
तान् तान् तेषु एव युयुजेtān tān teṣu eva yuyujeтех именно в них назначал; каждого ставил туда
प्रीयमाणः मही पतिःprīyamāṇaḥ mahī patiḥрадующийся владыка земли; царь с удовлетворением
विदुरम् संजयम् च एवviduram saṃjayam ca evaВидуру и Санджаю также; обоих советников
युयुत्सुम् च महा मतिम्yuyutsum ca mahā matimи великомудрого Юютсу; разумного сына Дхритараштры
अब्रवीत् पर वीर घ्नःabravīt para vīra ghnaḥсказал губитель чужих героев; победитель врагов
धर्म आत्मा धर्म वत्सलःdharma ātmā dharma vatsalaḥправеднодушный, любящий дхарму; приверженный закону
उत्थाय उत्थाय यत् कार्यम्utthāya utthāya yat kāryamснова и снова вставая, что должно быть сделано; ежедневное дело
अस्य राज्ञः पितुः ममasya rājñaḥ pituḥ mamaдля этого царя, моего отца; для Дхритараштры
सर्वम् भवद्भिः कर्तव्यम्sarvam bhavadbhiḥ kartavyamвсё вами должно быть сделано; всё исполняйте
अप्रमत्तैः यथा तथम्apramattaiḥ yathā tathamвнимательными, как следует; без небрежности
पौर जानपदानाम् चpaura jānapadānām caи горожан и жителей страны; народа столицы и области
यानि कार्याणि नित्यशःyāni kāryāṇi nityaśaḥкакие дела постоянно; ежедневные вопросы
राजानम् समनुज्ञाप्यrājānam samanujñāpyaполучив разрешение царя; уведомив владыку
तानि कार्याणि धर्मतःtāni kāryāṇi dharmataḥте дела по дхарме; исполняйте праведно
अनुवाद

Затем радость Куру, отпустив всех горожан и жителей страны со словами: «Проводив царя, идите куда желаете», назначил Бхимасену наследником. Мудрому Видуре он с любовью поручил совет, принятие решений и размышление о шести мерах политики. Санджаю, богатого достоинствами, он поставил над знанием сделанного и несделанного, а также над учётом доходов и расходов. Царь назначил Накулу наблюдать за размером войска, довольствием, жалованьем и работниками. Великий царь Юдхиштхира поручил Пхалгуне отражение чужого войска и подавление дерзких. Лучшего из пурохит, Дхаумью, губитель врагов назначил для ведийских дел брахманов и других обязанностей. Сахадеву он постоянно держал рядом: ведь царь должен быть охраняем им во всяком состоянии, о владыка людей. Владыка земли с удовлетворением назначал каждого подходящего человека на соответствующее дело. Затем праведнодушный и любящий дхарму победитель врагов сказал Видуре, Санджае и великомудрому Юютсу: «Всё, что снова и снова должно быть сделано для этого царя, моего отца, исполняйте как следует и без небрежности. А ежедневные дела горожан и жителей страны совершайте по дхарме, предварительно получив разрешение царя».

संस्करण

c738b816237b · प्रकाशित 20 जून 2026, 4:59:55 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से