महाभारत
The Foundations of Royal Dharma12.56.1-9
10199 / 15823
महाभारत · 12.56.1-9
देवनागरी

वैशंपायन उवाच
प्रणिपत्य हृषीकेशम् अभिवाद्य पितामहम् ॥
अनुमान्य गुरून् सर्वान् पर्यपृच्छद् युधिष्ठिरः ॥
राज्यं वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः ॥
महान्तम् एतं भारं च मन्ये तद् ब्रूहि पार्थिव ॥
राजधर्मान् विशेषेण कथयस्व पितामह ॥
सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्माः परायणम् ॥
त्रिवर्गो ऽत्र समासक्तो राजधर्मेषु कौरव ॥
मोक्षधर्मश् च विस्पष्टः सकलो ऽत्र समाहितः ॥
यथा हि रश्मयो ऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा ॥
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥
अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते ॥
लोकस्य संस्था न भवेत् सर्वं च व्याकुलं भवेत् ॥
उदयन् हि यथा सूर्यो नाशयत्य् आसुरं तमः ॥
राजधर्मास् तथालोक्याम् आक्षिपन्त्य् अशुभां गतिम् ॥
तद् अग्रे राजधर्माणाम् अर्थतत्त्वं पितामह ॥
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि बुद्धिमतां वरः ॥
आगमश् च परस् त्वत्तः सर्वेषां नः परंतप ॥
भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवो ऽभिमन्यते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
praṇipatya hṛṣīkeśam abhivādya pitāmaham ||
anumānya gurūn sarvān paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ ||
rājyaṃ vai paramo dharma iti dharmavido viduḥ ||
mahāntam etaṃ bhāraṃ ca manye tad brūhi pārthiva ||
rājadharmān viśeṣeṇa kathayasva pitāmaha ||
sarvasya jīvalokasya rājadharmāḥ parāyaṇam ||
trivargo 'tra samāsakto rājadharmeṣu kaurava ||
mokṣadharmaś ca vispaṣṭaḥ sakalo 'tra samāhitaḥ ||
yathā hi raśmayo 'śvasya dviradasyāṅkuśo yathā ||
narendradharmo lokasya tathā pragrahaṇaṃ smṛtam ||
atra vai saṃpramūḍhe tu dharme rājarṣisevite ||
lokasya saṃsthā na bhavet sarvaṃ ca vyākulaṃ bhavet ||
udayan hi yathā sūryo nāśayaty āsuraṃ tamaḥ ||
rājadharmās tathālokyām ākṣipanty aśubhāṃ gatim ||
tad agre rājadharmāṇām arthatattvaṃ pitāmaha ||
prabrūhi bharataśreṣṭha tvaṃ hi buddhimatāṃ varaḥ ||
āgamaś ca paras tvattaḥ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapa ||
bhavantaṃ hi paraṃ buddhau vāsudevo 'bhimanyate ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
वैशंपायन उवाचvaiśaṃpāyana uvācaВайшампаяна сказал; Вайшампаяна произнёс
प्रणिपत्य हृषीकेशम्praṇipatya hṛṣīkeśamпоклонившись Хришикеше; склонившись перед Кришной
अभिवाद्य पितामहम्abhivādya pitāmahamприветствовав праотца; почтив Бхишму
अनुमान्य गुरून् सर्वान्anumānya gurūn sarvānиспросив согласие всех старших; почтив учителей
पर्यपृच्छत् युधिष्ठिरःparyapṛcchat yudhiṣṭhiraḥстал спрашивать Юдхиштхира; Юдхиштхира спросил
राज्यम् वै परमः धर्मःrājyam vai paramaḥ dharmaḥцарство ведь высшая дхарма; правление как долг
इति धर्म विदः विदुःiti dharma vidaḥ viduḥтак знатоки дхармы знают; так считают мудрые
महान्तम् एतम् भारम् चmahāntam etam bhāram caи этот великий груз; огромную ношу
मन्ये तत् ब्रूहि पार्थिवmanye tat brūhi pārthivaсчитаю, поэтому скажи, царь; объясни это
राज धर्मान् विशेषेणrāja dharmān viśeṣeṇaцарские дхармы особенно; обязанности царя
कथयस्व पितामहkathayasva pitāmahaрасскажи, праотец; изложи, Бхишма
सर्वस्य जीव लोकस्यsarvasya jīva lokasyaдля всего мира живых; для всех существ
राज धर्माः परायणम्rāja dharmāḥ parāyaṇamцарские дхармы прибежище; опора царского закона
त्रिवर्गः अत्र समासक्तःtrivargaḥ atra samāsaktaḥтриварга здесь привязана; три цели здесь соединены
राज धर्मेषु कौरवrāja dharmeṣu kauravaв царских дхармах, Каурава; в обязанностях царя
मोक्ष धर्मः च विस्पष्टःmokṣa dharmaḥ ca vispaṣṭaḥи дхарма освобождения ясная; мокша-дхарма тоже
सकलः अत्र समाहितःsakalaḥ atra samāhitaḥцеликом здесь собрана; полностью включена
यथा हि रश्मयः अश्वस्यyathā hi raśmayaḥ aśvasyaкак ведь поводья коня; как узда для лошади
द्विरदस्य अङ्कुशः यथाdviradasya aṅkuśaḥ yathāкак крюк для слона; как анкуша
नरेन्द्र धर्मः लोकस्यnarendra dharmaḥ lokasyaдхарма царя для мира; закон правителя
तथा प्रग्रहणम् स्मृतम्tathā pragrahaṇam smṛtamтак средством удержания считается; признан управлением
अत्र वै संप्रमूढे तुatra vai saṃpramūḍhe tuкогда здесь совсем смущена; если это затемнено
धर्मे राज ऋषि सेवितेdharme rāja ṛṣi seviteдхарма, служимая царственными риши; закон царей-мудрецов
लोकस्य संस्था न भवेत्lokasya saṃsthā na bhavetустойчивости мира не будет; порядок не устоит
सर्वम् च व्याकुलम् भवेत्sarvam ca vyākulam bhavetи всё станет расстроенным; всё придёт в смятение
उदयन् हि यथा सूर्यःudayan hi yathā sūryaḥвосходя ведь как солнце; поднимающееся солнце
नाशयति आसुरम् तमःnāśayati āsuram tamaḥуничтожает асурскую тьму; разгоняет мрак
राज धर्माः तथा आलोक्याम्rāja dharmāḥ tathā ālokyāmтак царские дхармы в видимом мире; в человеческом мире
आक्षिपन्ति अशुभाम् गतिम्ākṣipanti aśubhām gatimотбрасывают неблагой путь; устраняют дурную участь
तत् अग्रे राज धर्माणाम्tat agre rāja dharmāṇāmпоэтому прежде царских дхарм; в начале учения
अर्थ तत्त्वम् पितामहartha tattvam pitāmahaсущность пользы, праотец; истину артхи
प्रब्रूहि भरत श्रेष्ठprabrūhi bharata śreṣṭhaскажи, лучший Бхаратов; изложи
त्वम् हि बुद्धिमताम् वरःtvam hi buddhimatām varaḥты ведь лучший мудрых; лучший разумных
आगमः च परः त्वत्तःāgamaḥ ca paraḥ tvattaḥи высшее предание от тебя; авторитет исходит от тебя
सर्वेषाम् नः परंतपsarveṣām naḥ paraṃtapaдля всех нас, сокрушитель врагов; для нас всех
भवन्तम् हि परम् बुद्धौbhavantam hi param buddhauведь тебя высшим в мудрости; в разуме
वासुदेवः अभिमन्यतेvāsudevaḥ abhimanyateВасудева считает; Кришна признаёт
अनुवाद

Вайшампаяна сказал: поклонившись Хришикеше, приветствовав праотца и испросив согласие всех старших, Юдхиштхира стал спрашивать: «Знатоки дхармы считают, что царское правление — высшая дхарма; я вижу в нём великую ношу, поэтому объясни это, царь. Праотец, особенно расскажи о царских дхармах, ибо они — опора всего мира живых. В царских дхармах, Каурава, соединена триварга, и вся дхарма освобождения также ясно заключена здесь. Как поводья для коня и анкуша для слона, так дхарма царя считается средством удержания мира. Если эта дхарма, которой следовали царственные риши, будет затемнена, порядок мира не устоит и всё придёт в смятение. Как восходящее солнце уничтожает асурскую тьму, так царские дхармы в человеческом мире устраняют неблагой путь. Поэтому, лучший из Бхаратов, прежде всего расскажи сущность артхи в царских дхармах, праотец, ибо ты лучший из разумных. Для всех нас высшее предание исходит от тебя, сокрушитель врагов; ведь Васудева считает тебя высшим в мудрости».

संस्करण

fcdc1a1fd7fc · प्रकाशित 20 जून 2026, 5:49:12 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से