यश् च त्रयाणां वर्णानाम् इच्छेद् आश्रमसेवनम् ॥
कर्तुम् आश्रमदृष्टांश् च धर्मांस् ताञ् शृणु पाण्डव ॥
शुश्रूषाकृतकृत्यस्य कृतसंतानकर्मणः ॥
अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते ॥
अल्पान्तरगतस्यापि दशधर्मगतस्य वा ॥
आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम् ॥
भैक्षचर्यां न तु प्राहुस् तस्य तद् धर्मचारिणः ॥
तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि ॥
कृतकृत्यो वयोतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमः ॥
वैश्यो गच्छेद् अनुज्ञातो नृपेणाश्रममण्डलम् ॥
वेदान् अधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ ॥
संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च ॥
पालयित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतां वर ॥
राजसूयाश्वमेधादीन् मखान् अन्यांस् तथैव च ॥
समानीय यथापाठं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः ॥
संग्रामे विजयं प्राप्य तथाल्पं यदि वा बहु ॥
स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव ॥
अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ ॥
अर्चयित्वा पितॄन् सम्यक् पितृयज्ञैर् यथाविधि ॥
देवान् यज्ञैर् ऋषीन् वेदैर् अर्चित्वा चैव यत्नतः ॥
अन्तकाले च संप्राप्ते य इच्छेद् आश्रमान्तरम् ॥
आनुपूर्व्याश्रमान् राजन् गत्वा सिद्धिम् अवाप्नुयात् ॥
राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्षचर्याध्वसेवया ॥
अपेतगृहधर्मो ऽपि चरेज् जीवितकाम्यया ॥
न चैतन् नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भरतर्षभ ॥
चतुर्णां राजशार्दूल प्राहुर् आश्रमवासिनाम् ॥
yaś ca trayāṇāṃ varṇānām icched āśramasevanam ||
kartum āśramadṛṣṭāṃś ca dharmāṃs tāñ śṛṇu pāṇḍava ||
śuśrūṣākṛtakṛtyasya kṛtasaṃtānakarmaṇaḥ ||
abhyanujñāpya rājānaṃ śūdrasya jagatīpate ||
alpāntaragatasyāpi daśadharmagatasya vā ||
āśramā vihitāḥ sarve varjayitvā nirāśiṣam ||
bhaikṣacaryāṃ na tu prāhus tasya tad dharmacāriṇaḥ ||
tathā vaiśyasya rājendra rājaputrasya caiva hi ||
kṛtakṛtyo vayotīto rājñaḥ kṛtapariśramaḥ ||
vaiśyo gacched anujñāto nṛpeṇāśramamaṇḍalam ||
vedān adhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānagha ||
saṃtānādīni karmāṇi kṛtvā somaṃ niṣevya ca ||
pālayitvā prajāḥ sarvā dharmeṇa vadatāṃ vara ||
rājasūyāśvamedhādīn makhān anyāṃs tathaiva ca ||
samānīya yathāpāṭhaṃ viprebhyo dattadakṣiṇaḥ ||
saṃgrāme vijayaṃ prāpya tathālpaṃ yadi vā bahu ||
sthāpayitvā prajāpālaṃ putraṃ rājye ca pāṇḍava ||
anyagotraṃ praśastaṃ vā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabha ||
arcayitvā pitṝn samyak pitṛyajñair yathāvidhi ||
devān yajñair ṛṣīn vedair arcitvā caiva yatnataḥ ||
antakāle ca saṃprāpte ya icched āśramāntaram ||
ānupūrvyāśramān rājan gatvā siddhim avāpnuyāt ||
rājarṣitvena rājendra bhaikṣacaryādhvasevayā ||
apetagṛhadharmo 'pi carej jīvitakāmyayā ||
na caitan naiṣṭhikaṃ karma trayāṇāṃ bharatarṣabha ||
caturṇāṃ rājaśārdūla prāhur āśramavāsinām ||
«Если ты хочешь знать, как три другие варны могут следовать ашрамам и исполнять предписанные ими дхармы, выслушай это, Пандава. Шудре, владыка земли, который исполнил долг служением, произвёл потомство и получил разрешение царя, предписаны все ашрамы, если он хоть немного продвинулся или вошёл в десять дхарм, кроме полного пути без ожиданий. Жизнь милостыней для него, следующего своей дхарме, не называют подходящей; так же и для вайшьи, царь царей, и для царского сына. Вайшья, исполнивший обязанности, прошедший возраст, потрудившийся для царя, с разрешения правителя может вступить в круг ашрамов. Безгрешный, кшатрий, изучив Веды и царские науки по дхарме, совершив дела потомства и прочие обязанности, вкусив сому, праведно защитив всех подданных, совершив раджасую, ашвамедху и другие жертвоприношения как предписано, дав дакшину брахманам, получив в битве победу, малую или большую, и поставив на царство защитника подданных — сына или достойного кшатрия другого рода, — а также почтив предков жертвами предкам, богов жертвами и риши Ведами, может в конце жизни, когда захочет другого ашрама, пройти ашрамы по порядку и достичь совершенства. Царь царей, даже оставив домашнюю дхарму, он может как раджарши поддерживать жизнь путём милостыни. Но это, бык Бхаратов, не называют окончательным делом ни для трёх варн, ни для всех четырёх обитателей ашрамов».
fecdec3c64c4 · प्रकाशित 20 जून 2026, 6:04:52 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Бхишма допускает движение через ашрамы, но связывает его с выполненным долгом. Отрешение не должно быть побегом от служения: сначала потомство, защита, жертва, передача власти и почтение предкам, богам и риши.