युधिष्ठिर उवाच
किम् आहुर् दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ ॥
मनुष्याणाम् अधिपतिं तन् मे ब्रूहि पितामह ॥
भीष्म उवाच
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत ॥
राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः ॥
महर्षिं परिपप्रच्छ कृतप्रज्ञो बृहस्पतिम् ॥
सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतेः ॥
दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥
विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वभूतहिते रतः ॥
प्रजानां हितम् अन्विच्छन् धर्ममूलं विशां पते ॥
केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन च ॥
कम् अर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखम् अत्यन्तम् आप्नुयुः ॥
इति पृष्टो महाराज्ञा कौसल्येनामितौजसा ॥
राजसत्कारम् अव्यग्रः शशंसास्मै बृहस्पतिः ॥
yudhiṣṭhira uvāca
kim āhur daivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabha ||
manuṣyāṇām adhipatiṃ tan me brūhi pitāmaha ||
bhīṣma uvāca
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
bṛhaspatiṃ vasumanā yathā papraccha bhārata ||
rājā vasumanā nāma kausalyo dhīmatāṃ varaḥ ||
maharṣiṃ paripapraccha kṛtaprajño bṛhaspatim ||
sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajño bṛhaspateḥ ||
dakṣiṇānantaro bhūtvā praṇamya vidhipūrvakam ||
vidhiṃ papraccha rājyasya sarvabhūtahite rataḥ ||
prajānāṃ hitam anvicchan dharmamūlaṃ viśāṃ pate ||
kena bhūtāni vardhante kṣayaṃ gacchanti kena ca ||
kam arcanto mahāprājña sukham atyantam āpnuyuḥ ||
iti pṛṣṭo mahārājñā kausalyenāmitaujasā ||
rājasatkāram avyagraḥ śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ ||
Юдхиштхира сказал: «Бык Бхаратов, каким божеством брахманы называют царя, владыку людей? Скажи мне это, праотец». Бхишма сказал: «И здесь приводят древний рассказ о том, как Васумана спросил Брихаспати, Бхарата. Царь по имени Васумана, каусалец и лучший среди мудрых, обладая зрелым разумом, подробно расспросил великого риши Брихаспати. Зная смирение, он оказал Брихаспати всё должное почтение, встал рядом после дакшины и поклонился согласно правилу. Преданный благу всех существ и желающий блага подданным, владыка людей, он спросил о порядке царства, корне дхармы: “Чем существа возрастают и чем идут к гибели? Кого почитая, о мудрейший, они достигли бы высшего счастья?” Так спрошенный великим царём Каусальей безмерной силы, невозмутимый Брихаспати объяснил ему царское почитание».
37a219fe79ab · प्रकाशित 20 जून 2026, 6:23:54 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Вопрос Юдхиштхиры направлен к самой природе царской власти. Васумана спрашивает не о выгоде трона, а о том, что даёт рост существам и что губит их; поэтому ответ будет рассматривать царя как опору дхармы, а не только как администратора.