महाभारत
The Mutual Support of Brāhmaṇa and Kṣatriya (The Mutual Support of Brāhmaṇahood and Kṣatriyahood)12.74.1-8
10285 / 15823
महाभारत · 12.74.1-8
देवनागरी

भीष्म उवाच
राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद् विद्वान् बहुश्रुतः ॥
उभौ समीक्ष्य धर्मार्थाव् अप्रमेयाव् अनन्तरम् ॥
धर्मात्मा धर्मविद् येषां राज्ञां राजन् पुरोहितः ॥
राजा चैवं गुणो येषां कुशलं तेषु सर्वशः ॥
उभौ प्रजा वर्धयतो देवान् पूर्वान् परान् पितॄन् ॥
यौ समेयास्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ ॥
परस्परस्य सुहृदौ संमतौ समचेतसौ ॥
ब्रह्मक्षत्रस्य संमानात् प्रजाः सुखम् अवाप्नुयुः ॥
विमाननात् तयोर् एव प्रजा नश्येयुर् एव ह ॥
ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वेषां धर्माणां मूलम् उच्यते ॥
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
ऐलकश्यपसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥
ऐल उवाच
यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं; क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्म ॥
अन्वग् बलं कतमे ऽस्मिन् भजन्ते; तथाबल्यं कतमे ऽस्मिन् वियन्ति ॥
कश्यप उवाच
व्यृद्धं राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य; ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यते ह ॥
अन्वग् बलं दस्यवस् तद् भजन्ते; ऽबल्यं तथा तत्र वियन्ति सन्तः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bhīṣma uvāca
rājñā purohitaḥ kāryo bhaved vidvān bahuśrutaḥ ||
ubhau samīkṣya dharmārthāv aprameyāv anantaram ||
dharmātmā dharmavid yeṣāṃ rājñāṃ rājan purohitaḥ ||
rājā caivaṃ guṇo yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ ||
ubhau prajā vardhayato devān pūrvān parān pitṝn ||
yau sameyāsthitau dharme śraddheyau sutapasvinau ||
parasparasya suhṛdau saṃmatau samacetasau ||
brahmakṣatrasya saṃmānāt prajāḥ sukham avāpnuyuḥ ||
vimānanāt tayor eva prajā naśyeyur eva ha ||
brahmakṣatraṃ hi sarveṣāṃ dharmāṇāṃ mūlam ucyate ||
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
ailakaśyapasaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira ||
aila uvāca
yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ; kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahma ||
anvag balaṃ katame 'smin bhajante; tathābalyaṃ katame 'smin viyanti ||
kaśyapa uvāca
vyṛddhaṃ rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya; brahma kṣatraṃ yatra virudhyate ha ||
anvag balaṃ dasyavas tad bhajante; 'balyaṃ tathā tatra viyanti santaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма продолжил
राज्ञा पुरोहितः कार्यःrājñā purohitaḥ kāryaḥцарём пурохита должен быть сделан; назначен
भवेत् विद्वान् बहु श्रुतःbhavet vidvān bahu śrutaḥпусть будет учёным, многослышанным; знатоком
उभौ समीक्ष्य धर्म अर्थौubhau samīkṣya dharma arthauоба обдумав, дхарму и пользу; цели
अप्रमेयौ अनन्तरम्aprameyau anantaramнеизмеримые, одно за другим; безграничные
धर्म आत्मा धर्म वित्dharma ātmā dharma vitдхармичный, знающий дхарму; праведный
येषाम् राज्ञाम् राजन् पुरोहितःyeṣām rājñām rājan purohitaḥу каких царей, царь, пурохита; жрец
राजा च एवम् गुणः येषाम्rājā ca evam guṇaḥ yeṣāmи царь такого качества у которых; достойный
कुशलम् तेषु सर्वशःkuśalam teṣu sarvaśaḥблаго у них во всём; полностью
उभौ प्रजाः वर्धयतःubhau prajāḥ vardhayataḥоба подданных взращивают; увеличивают
देवान् पूर्वान् परान् पितॄन्devān pūrvān parān pitṝnбогов, прежних и поздних предков; питров
यौ समेया स्थितौ धर्मेyau sameyā sthitau dharmeкоторые, согласные, стоят в дхарме; единодушные
श्रद्धेयौ सु तपस्विनौśraddheyau su tapasvinauдостойные доверия, великие подвижники; аскеты
परस्परस्य सुहृदौparasparasya suhṛdauдрузья друг друга; взаимные
संमतौ सम चेतसौsaṃmatau sama cetasauсогласные, с равным умом; единомысленные
ब्रह्म क्षत्रस्य संमानात्brahma kṣatrasya saṃmānātот взаимного почтения брахманства и кшатрийства; двух сил
प्रजाः सुखम् अवाप्नुयुःprajāḥ sukham avāpnuyuḥподданные счастье получили бы; обрели
विमाननात् तयोः एवvimānanāt tayoḥ evaот неуважения к ним именно; пренебрежения
प्रजाः नश्येयुः एव हprajāḥ naśyeyuḥ eva haподданные погибли бы именно; разрушились
ब्रह्म क्षत्रम् हि सर्वेषाम्brahma kṣatram hi sarveṣāmведь брахманство и кшатрийство всех; две силы
धर्माणाम् मूलम् उच्यतेdharmāṇām mūlam ucyateдхарм корнем называется; основанием
अत्र अपि उदाहरन्ति इमम्atra api udāharanti imamи здесь приводят этот; рассказывают
इतिहासम् पुरातनम्itihāsam purātanamдревний рассказ; предание
ऐल कश्यप संवादम्aila kaśyapa saṃvādamбеседу Айлы и Кашьяпы; диалог
तम् निबोध युधिष्ठिरtam nibodha yudhiṣṭhiraеё узнай, Юдхиштхира; выслушай
ऐल उवाचaila uvācaАйла сказал; Айла спросил
यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रम्yadā hi brahma prajahāti kṣatramкогда брахманство оставляет кшатрийство; духовная сила
क्षत्रम् यदा वा प्रजहाति ब्रह्मkṣatram yadā vā prajahāti brahmaили когда кшатрийство оставляет брахманство; царская сила
अन्वक् बलम् कतमे अस्मिन् भजन्तेanvak balam katame asmin bhajanteвслед за силой какие в этом следуют; кто получает силу
तथा अबल्यम् कतमे अस्मिन् वियन्तिtathā abalyam katame asmin viyantiи бессилие какие в этом получают; кто теряет силу
कश्यप उवाचkaśyapa uvācaКашьяпа сказал; Кашьяпа ответил
व्यृद्धम् राष्ट्रम् भवति क्षत्रियस्यvyṛddham rāṣṭram bhavati kṣatriyasyaлишённым процветания становится царство кшатрия; разорённым
ब्रह्म क्षत्रम् यत्र विरुध्यते हbrahma kṣatram yatra virudhyate haгде брахманство и кшатрийство враждуют; конфликтуют
अन्वक् बलम् दस्यवः तत् भजन्तेanvak balam dasyavaḥ tat bhajanteза силой следом разбойники это получают; овладевают
अबल्यम् तथा तत्र वियन्ति सन्तःabalyam tathā tatra viyanti santaḥа бессилие там получают добрые; праведные
अनुवाद

Бхишма сказал: «Царь должен назначить пурохиту учёным и многослышанным, способным рассмотреть дхарму и пользу — две неизмеримые цели, следующие одна за другой. У тех царей, царь, чей пурохита дхармичен и знает дхарму, и у которых сам царь обладает такими качествами, во всём бывает благо. Если оба, достойные доверия великие подвижники, согласны и стоят в дхарме, они взращивают подданных, богов и предков. Когда они друзья друг другу, согласны и единомысленны, подданные получают счастье от взаимного почтения брахманской и кшатрийской силы. От неуважения к ним подданные погибают, ведь брахманство и кшатрийство называют корнем всех дхарм. И здесь приводят древний рассказ — беседу Айлы и Кашьяпы; выслушай её, Юдхиштхира. Айла сказал: “Когда брахманство оставляет кшатрийство или кшатрийство оставляет брахманство, кто тогда получает силу и кто впадает в бессилие?” Кашьяпа сказал: “Царство кшатрия, где брахманство и кшатрийство враждуют, лишается процветания; там силу получают разбойники, а добрые впадают в бессилие”».

संस्करण

696832f3bedc · प्रकाशित 20 जून 2026, 6:43:05 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से